ÂM NHẠC VÀ CHÍNH TRỊ
Thượng Văn

Nhạc sĩ Trịnh Công Sơn qua đời, một lần nữa, đã là dịp để nhiều người lên tiếng về con người và sự nghiệp của chính ông. Và cũng một lần nữa, người ta không thể không nói đến những liên hệ từ tác phẩm, cuộc đời của ông với vấn đề chính trị Việt Nam của nửa thế kỷ qua. Vấn đề không đơn giản là đen hay trắng, là đỏ hay vàng. Bên cạnh cái ngày không thể nào quên Trịnh Công Sơn hát Nối Vòng Tay Lớn, trước và sau đó, cho đến ngày nay, mọi người, chống hay không chống ông, bằng cách im lặng hay lên tiếng, không ít thì nhiều, vẫn hát nhạc của ông, trong cũng như ngoài nước. Chúng ta sống trong một thế giới không phải chỉ có Trịnh Công Sơn và cái chết của ông không phải là mất mát duy nhất hay sau cùng. Vấn đề mối liên hệ giữa văn chương với chính trị cũng không phải vì vậy đã được giải quyết xong.

Trong thế giới không hoàn hảo chúng ta đang sống, người ta vẫn đọc văn của Jean-Paul Sartre, của Romain Rolland, đọc thơ của Paul Eluard, xem tranh của Picasso... và quên rằng những tác giả này có liên hệ ít nhiều đến chủ nghĩa và chế độ cộng sản. ở Hoa Kỳ, chúng ta vẫn ca ngợi ông Martin Luther King, nguyên lãnh tụ đấu tranh dân quyền cho người da đen, vẫn sung sướng được nghỉ việc một ngày trong năm nhân ngày lễ mang tên ông. Con cái chúng ta hàng năm trong quá khứ và cả trong tương lai nữa sẽ viết luận văn về ông ở nhà trường. Chúng ta vẫn vào thư viện chính mang tên ông ở San Jose để tìm sách vở. Và chúng ta đều quên rằng trong lúc sinh tiền ông là người đã nhiều lần lên tiếng ủng hộ cuộc đấu tranh của Mặt Trận Giải Phóng ở Việt Nam thời chiến. Thế thì tại sao chỉ và phải là Trịnh Công Sơn?

Văn chương không thể thay thế cho chính trị. Nói theo René Wellek và Austin Warren trong The Theory of Literature, "...văn chương không thể thế chỗ cho xã hội học hay chính trị. Văn chương có biện minh riêng và cứu cánh riêng." Henry James là nhà văn cả đời tuy chỉ chú trọng đến khía cạnh "duy nghệ thuật" (pure art) đã phát biểu "Vấn nạn lớn đối với nhà thơ hay nhà văn là ông cảm nhận đời sống thế nào? và trong phân tích sau cùng, điều gì là triết lý của ông?" Trong quan điểm này Nối Vòng Tay Lớn hay những nhạc phẩm được gọi là "phản chiến" nào khác của Trịnh Công Sơn đều không phải là tuyên ngôn chính trị. Chúng chỉ phản ảnh cái nhìn của một người như mọi người đối diện với đời sống, thực tại xã hội, trước cuộc chiến... Giải thích chính trị đối với văn chương là chuyện khác, là chuyện đến sau. Nói theo Goerge Orwell, "...mỗi nhà văn là một nhà tuyên truyền... trong ý nghĩa hắn cố gắng, trực tiếp hay gián tiếp, đưa ra một nhãn quan về đời sống thích đáng theo ý hắn." Nhà tuyên truyền Trịnh Công Sơn đứng về phía nào trong cuộc chiến hay chỉ là khách bàng quan nói lên tiếng của mình (và cho nhiều người) và bị lợi dụng?

George Orwell, tác giả của Trại Súc Vật và 1984, cho rằng "Quan niệm nghệ thuật không dính dáng gì đến chính trị, chính đó, cũng là một thái độ chính trị." ông có thể đã trực tiếp trả lời cho quan niệm nghệ thuật "ở ngoài và ở trên" chính trị của nhiều người. Nhưng, ông không thuyết phục được nhiều người lắm trong những người cầm bút của họ và của ta ở hải ngoại. Ca ngợi về tình yêu như Trịnh Công Sơn đã làm trước và sau 1975 phải chăng cũng là một thái độ chính trị? Điều này có cần phải được nói đến? Còn những người viết nhạc tình khác thì sao?

Nhà văn Graham Green năm 1948 đã ngạo nghễ tuyên bố "Bất trung là đặc quyền của chúng tôi" trong quyển sách ghi lại cuộc nói chuyện tay ba giữa ông với Elisabeth Bowen và V. S. Pritchett, quyển "Why Do I Write?" ông giải thích ý kiến này bằng nhiều lý lẽ khác nhau. Điều quan trọng hơn phải chăng chỉ trong tự do, người ta (người cầm bút) mới có thể lên tiếng nói lớn, dõng dạc được như thế? Sáng tạo không đi đôi với xích xiềng. ở đâu cũng vậy.

THƯỢNG VĂN

Home