TRÒ CHUYỆN VỚI TRẦN THỊ NGH
Thượng Văn

Trong tác phẩm Lạc Đạn và Mười Truyện Ngắn (Thời Mới, Toronto, 2000) một lần nữa Trần thị Ng.H. trở lại với người đọc ở hải ngoại với khá nhiều nghi vấn (về tác phẩm, về tác giả) tương tự như sau khi Tập Truyện Ngắn của bà được nhà xuất bản Văn Nghệ phát hành một năm trước đó.

Trong truyện dài Lạc Đạn, ngoài nhân vật chính phái nữ tên Nguyệt còn có hai vợ chồng anh Trường, chị Nga. Hãy tưởng tượng cuộc họp mặt của họ 20 năm sau, ở đâu đó, ngoài nước, một buổi chiều mùa đông, trời tối rất sớm. Mọi thứ đều không thật kể cả những cảm xúc đã được dằn nén xuống. Tôi, một nhân vật không có tên trong Lạc Đạn, là kẻ có mặt dư thừa và chỉ muốn rút lui trong cuộc hội ngộ riêng tư và ưu tiên cho quá khứ đó. Sự xuất hiện kịp thời của tác giả đã kéo tôi ra khỏi tình trạng lúng túng, khó nghĩ, đã giúp tôi hoàn thành những hỏi - đáp này.

Hỏi: Hãy nói về truyện dài Lạc Đạn trước tiên. Trong lời bạt, Trân Sa viết: "Trong Lạc Đạn, nhân vật nữ của Trần thị Ng.H. đã tố cáo thẳng tuột cái bản chất đàn áp và bốc lột thân xác người nữ của một xã hội nơi mà mọi quyền lực tập trung trong tay nam giới. Cái xã hội như thế xem thân thể phụ nữ như món hàng, đắt rẻ gì trước sau gì cũng thuộc về sự sử dụng của người nam như một lẽ tự nhiên." Là người viết Lạc Đạn, chị có nghĩ trong lúc sáng tác sẽ viết một tác phẩm có đề tài và nội dung xã hội như đã được nói đến?

Đáp: Không hề.

Hỏi: Cũng trong lời bạt đó, chị được coi là người "đã đi truớc thời đại quá xa" khi đề cập đến "tự do luyến ái bất luận tính phái," nhưng lại bị coi "đáng tiếc là đã đưa ra một hàm ý phê phán gượng gạo qua một tiếp xúc tình cảm của nhân vật." Chị nghĩ gì về nhận xét này?

Đáp: Tôi không đi trước thời đại. Tôi đi cùng nhịp với bản thân. Tôi không gượng, tôi nghĩ sao tôi viết vậy, tôi không làm gì phải cố gắng.

Hỏi: Chị có nghĩ sẽ quay trở lại đề tài này một lần nữa, trong một tác phẩm khác để "làm cho rõ chuyện" ?

Đáp: Nếu nói xảy ra cho tôi một lần nữa.

Hỏi: Có nghĩa là những gì chị viết phát xuất từ đời sống?

Đáp: Không hẳn như thế. Nó là nguồn cảm hứng.

Hỏi: Một nhận xét khác, của ông Nguyễn Quốc Trụ, viết: "Giọng văn Lạc Đạn mang hơi hướng một Cát Lầy."(*) Chị có nghĩ mình chịu ảnh hưởng của Thanh Tâm Tuyền khi viết Lạc Đạn?

Đáp: Tôi thích ông Thanh Tâm Tuyền nhưng tôi không thích Cát Lầy.

Hỏi: Chị có đọc Cát Lầy trước đó?

Đáp: Tôi có đọc nhưng không biết trước hay sau. Tôi viết theo nhịp của bản thân mà.

Hỏi: Cũng trong bài có nhận xét nói trên, ông Trụ còn viết: "Giữa những truyện ngắn ngổ ngáo, gây chấn động một thời như 'Nhà có cửa khóa trái' và truyện dài Lạc Đạn có gì không ăn khớp với nhau." Chị có nghĩ mình trật khớp ở đâu đó trong cách viết, trong cách mô tả nhân vật theo như nhận xét này.

Đáp: Tôi viết Lạc Đạn vào khoảng 69, 73, 74 gì đó, trong khoảng thời gian đó. Còn "Nhà có cửa khóa trái" tôi viết chen vào giữa.

Hỏi: Lạc Đạn có phải là truyện dài đã bỏ vào ngăn kéo khóa trái và bây giờ mới mang ra in?

Đáp: Tôi đã móc ra dùng như truyện ngắn. Tôi cắt nó ra từng khúc. Tôi nghĩ ông (Trụ) không kết hợp được những truyện ngắn ông đã đọc mà tôi móc ra từ Lạc Đạn. Đó là một mảng, lâu lâu tôi rứt ra một miếng, nhưng ông đã nhận ra được những miếng đó là trong mảng kia. (**)

Hỏi: Như thế giữa truyện dài Lạc Đạn và các truyện ngắn đã chẳng có sự trật khớp nào cả mà là một nguồn cảm hứng liên tục?

Đáp: Tôi không thấy trật khớp gì hết.

Hỏi: Vậy thì người trật khớp là ông Nguyễn Quốc Trụ?

Đáp: Tôi đi theo nhịp, thí dụ như trong một bản nhạc, có khi nhặt, có khi khoan nhưng vẫn là nhịp của toàn bộ một bản nhạc. Người nào hát chậm sẽ trật nhịp với đoạn nhanh hoặc là ngược lại, nghĩa là hát nhanh sẽ sai nhịp với đoạn chậm. Hoặc là có những quãng lặng của tôi thì thây kệ cha tôi.

Hỏi: Chị có thử tìm hiểu lý do tại sao phải viết Lạc Đạn và tại sao lại tiếp tục viết sau một thời gian dài ngưng viết?

Đáp: Không tìm hiểu gì hết. Chuyện rõ ràng mắc chi tìm hiểu. Tôi viết tại vì tới lúc trào ra, nổ cái đùng, vậy thôi. Còn tôi không viết vì tôi bận chuyện khác. Chẳng hạn, sau 75 ai cũng cực, phải làm việc, phải nuôi bản thân, và những người liên hệ. Lúc đó không ai cầm bút mà viết hết. Chắc cú luôn. Tôi chỉ viết khi tôi rảnh mà gần đây thì tôi rảnh.

Hỏi: Những chuyến đi như thế này có tạo nguồn cảm hứng, đề tài hay làm mất thêm thì giờ cho chị?

Đáp: Không gian không ăn thua gì đến tôi. ở ngoài hay trong hay ở đâu cũng vậy. Nhiều khi mình thấy điều gì nằm đâu đó trong đầu, lúc viết nó trồi ra, không biết tại sao, chớ đâu phải cần đi để lấy chất liệu. Tôi không quan niệm đi nhiều thì có nhiều chất liệu, có nhiều kinh nghiệm, có bối cảnh mới, tại vì mình có thể ngồi một chỗ mà viết về những không gian khác cũng được vậy. Dĩ nhiên đi chơi thì vui, không gian rộng hơn nhưng tôi không có ranh giới, không passport về chuyện đó.

Hỏi: Alain Robbe-Grillet cho rằng chức năng của nghệ thuật là mang đến cho thế giới một số tra vấn và cũng có thể một số câu trả lời. Chị có nghĩ điều này đúng cho những gì chị đã viết ra?

Đáp: Giống như đẻ con, nuôi lớn, cho ra đời. Còn xã hội hay người chung quanh chấp nhận hay không là tại vì nó thôi.

Hỏi: Cocktail, Khoanh Vùng, Lexomil có một cấu trúc gần giống nhau: một mưu toan, một suy tính, một thực hiện và một kết quả luôn luôn bất ngờ, không như ý muốn? Đó có phải là cái bẫy rập định mệnh dành cho đời sống?

Đáp: Tôi thích đọc truyện trinh thám. Tối nào tôi cũng luyện một phim bạo lực của Mỹ. Dựng một câu chuyện trong tinh thần như vậy tôi thấy đã đã. Nó có cường độ, tốc độ. Bây giờ tôi nhanh hơn trước.

Hỏi: Chị viết nhanh hơn trước?

Đáp: Không. Tất cả mọi thứ: tôi nói nhanh hơn, tôi đi nhanh hơn, làm việc nhanh hơn... Tôi không còn nghe được nhạc Khánh Ly hát Trịnh Công Sơn nữa, tôi thích nhạc "rap," thích trống.

Hỏi: Người Đàn Bà Hai Con, Khoanh Vùng, Sinh Nhật với những đoạn ngắn có tiểu tựa, có phải đó là một cố gắng có một cái nhìn mới, một cách trình bày mới, một hình thức mới trong cách viết truyện ngắn bây giờ của chị?

Đáp: Tôi không cố ý làm mới gì hết. Một lúc nào đó tôi tự nhiên cảm thấy nó phải như vậy. Tôi cũng không nghĩ đó là mới. Tôi chỉ nghĩ nó phải như vậy. Không như vậy tôi không thấy đã. Để vô như vậy thì tôi thấy đã hơn. Vậy thôi. Không cố ý gì hết.

Hỏi: Tuyệt tác và Chín Biến Khúc Quanh Tuyệt Tác là hai truyện ngắn lạ lùng. Chúng khiến người đọc nghĩ tác giả dùng cọ vẽ chứ không phải bút mực để viết. Chị có vẽ tranh hay không?

Đáp: Tôi vẽ tranh rồi mới viết thành truyện ngắn. Tôi dựa trên tranh để viết.

Hỏi: Mười truyện ngắn trong Lạc Đạn cho thấy chị đã không viết như trước năm 75. Trong ngôn ngữ chị dùng đã có chen lấn những từ ngữ của đời sống bây giờ trong nước. Đó dường như không phải là đổi thay duy nhất trong tác phẩm của chị?

Đáp: Đổi thay đó tới tự nhiên lắm bởi vì mình sống, ngôn ngữ nhập vô đầu mình hàng ngày. Quý vị ở ngoài, ngôn ngữ hình như bị co lại. Còn trong nước, mỗi ngày đều có chữ mới. Khi viết thì nó bật ra vì nó nằm sẵn trong đầu chứ không cố ý đổi mới văn phong gì hết. Còn về cách viết, như đã nói bây giờ tôi nhanh hơn, có cường độ, tốc độ hơn. Về đề tài, riêng Tuyệt tác và Chín Biến Khúc Quanh Tuyệt Tác, sau khi bỏ quên đi một thời gian, tự nhiên tôi nổi hứng muốn vẽ lại. Có hai thứ nổ ra cùng một lúc, song song với tranh là nhạc nền. Cùng với tranh, tôi có viết ra một số ca khúc. („m nhạc là nghề tôi kiếm sống). Tôi lu bu không biết phải bắt đầu thứ nào trước.Vừa vẽ, tôi vừa nhớ điệu nhạc. Sau đó tôi có nhu cầu viết lại những kinh nghiệm này. Do đó, trong Tuyệt tác và Chín Biến Khúc Quanh Tuyệt Tác vừa có tranh vừa có những trích đoạn nhạc. Văn chương, âm nhạc, hội họa, ba thứ đó giúp đỡ nhau nhiều lắm.

Hỏi: Hình bìa Lạc Đạn là của Tưởng An

Đáp: Dạ, Tưởng An của con gái của tôi.

Hỏi: Cu Tí trong phụ bản là ai?

Đáp: Cu Tí 4 tuổi, vẽ lạ, hồn nhiên. In trắng đen trong sách không ra gì hết. Nó vẽ tặng cho tôi một số tranh và đòi nếu có in sách phải để tranh nó vô. Tôi thấy đề nghị đó rất hay, lại khớp với chủ đề Lạc Đạn vì trong đó nhiều chương về tuổi thơ. Hình vẽ của Cu Tí cực kỳ là lạc đạn.

Hỏi: Nói theo Milan Kundera, mọi tác phẩm lớn đều có một cái gì đó chưa hoàn tất. Chị chưa hoàn tất điều gì trong tác phẩm viết trước 75 và bây giờ? Có điều gì chị đã nói và chưa nói hết?

Đáp: Tôi viết rồi, coi như xong, chẳng có gì dở dang hết.

Hỏi: Octavio Paz cho rằng hài là "phát minh lớn của tinh thần hiện đại" và chỉ bắt đầu hình thành từ trong tiểu thuyết của Cervantes. Chị có thú nhận trong cuộc phỏng vấn do Phạm Việt Cường thực hiện trước đây: " Tôi cũng không biết tại sao càng về già tôi càng có khuynh hướng viết truyện tiếu lâm. Trong tương lai có lẽ tôi chuyển sang viết truyện trinh thám. Hình như ở VN chưa có nhà văn nữ nào làm việc này. Tôi thích máu me bạo lực nhưng phải hài. Hình sự hài, hoặc tệ lắm cũng phải kinh dị hài." Đó có phải là chiều hướng chị sẽ viết sau Lạc Đạn?

Đáp: Tôi cũng không dự định gì hết. Mỗi lần nổ ra cái đùng tôi mới biết. Gia đình tôi có truyền thống khôi hài. Mẹ tôi trăm tuổi rồi vẫn còn nói chuyện cho người khác cười được. Nói chung, tôi sợ bộ mặt chầm dầm, nghiêm trọng. Tôi thích làm cho người khác cười. Tôi có vẻ thành công trong việc làm cho người khác cười, nhất là trong nghề dạy học. Trong sinh hoạt khác tôi nghĩ chắc cũng vậy.

Hỏi: Trong tay áo chị bây giờ có tác phẩm gì khác sau Lạc Đạn?

Đáp: Tôi chẳng có dự định gì hết. Tôi viết khi thấy cần phải viết. Chừng nào xong thì "ủa tại sao mình không cho người khác biết cái này ha?" tôi đưa ra.

THƯỢNG VĂN (

tháng Hai, 2001)

Chú thích:

(*) Nguyễn Quốc Trụ, Số phận một tác phẩm. Văn, Xuân Tân Tỵ 2001.

(**) Trong trả lời phỏng vấn của Phạm Việt Cường trước đó, bài Kẻ Đào Tẩu Vừa Trở Lại, Trần thị Ng.H. nói: "Truyện dài này (Lạc Đạn) bị ngắt ra từng khúc thành truyện ngắn đăng ở Văn, Vấn Đề, Thời Văn, Thời Tập... trong khoảng từ 1969 đến 1975."

Home