LINDA LÊ: DỮ DỘI VÀ CHÔNG CHÊNH
Thượng Văn

Quyển Tiếng Nói của Linda Lê (nxb Văn, San Jose, 2005) vừa được tung ra thị trường sách báo Việt mùa Hè năm nay. Một tác phẩm in chữ lớn (khổ chữ 12), dầy chưa đến 70 trang là một quyển sách mỏng, quá mỏng. Ngườiviết tựa (Đinh Linh), kẻ viết bạt (Nguyễn Xuân Hoàng) cũng chỉ làm tăng bề dầy sách lên tròm trèm 80 trang. Cái mỏng manh đó còn đi kèm theo một số phận khá long đong. Sách nguyên bản tiếng Pháp (Voix, nxb Christian Bourgois, Paris, 1998) được Nguyễn Đăng Thường dịch xong từ năm 2001 và tiếp tục nằm chờ được in, như thế, cũng đã bốn năm trường.

Trong thế giới chữ nghĩa Việt ở hải ngoại, tên tuổi Linda Lê vẫncòn quá mới, quá xa lạ. Điều này không hẳn đúng trong thế giới chữ nghĩa Pháp ở Paris. Linda Lê đã lên đường khá sôi nổi. Cô đã tung ra ba tác phẩm liền trong vòng ba năm 1987-89: Un si tendre vampire, Fuir và Solo (nxb La Table ronde, Paris) - ba tác phẩm sau này được cô xếp vào “loại tiền sử bởi vì chúng không còn là một phần của đời sống tôi nữa.” ⁽¹⁾

Cô được chú ý đến kể từ tác phẩm thứ tư, quyển Les évangiles du crime do nhà xuất bản Julliard ấn hành năm 1992. Tiếng Nói (Voix) theo thứ tự là tác phẩm thứ tám. Quyển Calomnies là tác phẩm duy nhất của cô được dịch ra Anh ngữ (Slander, nxb University of Nebraska Press, 1996). Nhưng tiếng tăm của Linda Lê có chiều rộng khác.

Jack A. Yeager - tác giả quyển The Vietnamese Novel in France (1987) – tại Hội nghị Thường niên của tổ chức Association of Asian Studies họp tại thành phố San Diego, CA, tháng Ba, 2000 đã đặc biệt giới thiệu cô qua bài viết Linda Lê’s Literary Project in France. Trên liên mạng, một kỳ thú khác, tôi đọc được bài luận văn tiến sĩ của Nancy Milner Kelly đã mang trường hợp Linda Lê và Marguerite Duras ra so sánh trong khi đi tìm thực tiễn và ý nghĩa của lưu vong và chủ nghĩa thực dân trong mối liên hệ giữa Sài Gòn với Paris. ⁽²⁾

Linda Lê sinh năm 1963 ở Đà Lạt trong một gia đình cha Việt, mẹ Pháp. Trả lời phỏng vấn của Catherine Argand trên tạp chí Lire. ⁽³⁾ Đà Lạt với cô là những ngày tháng êm đềm trước khi chiến tranh đã đưa đẩy gia đình cô về Sài Gòn năm 1969. Sài Gòn dưới mắt của cô bé 6 tuổi, là “một lò lửa.” Tất cả mọi thứ đổ nhào kể từ đó. “Tôi bỏ lại thiên đường tuổi thơ và bước vào địa ngục.”

Cha mẹ cô không còn thuận thảo. Ở đó cô khởi đầu có cái nhìn thậtđen tối về đời sống. Ở đó cô nhìn thấy được sự điên loạn, và cái chết. Ở đó cô cũng khám phá ra mối liên hệ vợ chồng là mối liên hệ của chiến tranh. Hai năm sau ngày Sài Gòn đổi tên, bốn chị em cô cùng với mẹ rời Việt Nam sang Pháp. Người cha ở lại.

Hình ảnh người cha trong tác phẩm của Linda Lê trở thành một nỗi ám ảnh lớn không rời từ lần chia tay đoạn lìa sau cùng đó. Cô không còn có dịp nào để gặp lại người cha cô yêu mến kia (cô là người gắnbó với cha nhất trong bốn chị em). Ông chết năm 1995. Cô sống trong cuộc khủng hoảng cùng cực với ý tưởng tự tử lởn vởn trong đầu. Người cha đó mất đi, cô mất đi một độc giả lý tưởng “bầu trời trở thànhsa mạc, thế giới không còn Thượng Đế.” Cũng trong thời gian hai năm trời ngay sau cái chết đó, cô cưu mang quyển Les Trois Parques “trong trạng thái cô đơn tuyệt đối và tự nguyện.” Trong Tiếng Nói, người cha đó xuất hiện bên giường cô trong tấm áo choàng bốc lửa hỏi “Sao con không cứu cha?”

Bài luận văn tốt nghiệp của Nancy Milner Kelly nhấn mạnh đến yếu tố lưu vong trong những tác phẩm mang tính cách tự truyện của Marguerite Duras và Linda Lê ở hai chiều ngược.

Duras sinh ra và lớn lên ở Đông Dương, một thuộc địa. Lê lớn lên ở Pháp, mẫu quốc. Thực dân / bị thực dân, thuộc địa / hậu thuộc địa là những khái niệm đã được khai thác và diễn giải khá nhiều trong văn chương và là đề tài sẽ còn tiếp tục được nói tới (đồng ý / không đồng ý). Lưu vong trong văn chương lộ rõ hơn. Sự chuyển dịch trong không gian dường như đóng lại “nơi này” (ici) và phải mở ra ở một “chốn khác” (ailleurs) trong tác phẩm. Yếu tố thời gian vì thế cũng hiển hiện bởi một quá khứ vẫn còn nằm trong hiện tại và một hiện tại vẫn chưathanh toán xong quá khứ (passé présent / présent passé). Đông Dương trong tác phẩm của Duras, và Việt Nam trong Linda Lê. Cái dấu vết đó không thể tách rời. Với Linda Lê, Việt Nam cô cưu mang trong lòng như một bào thai chết - C’est surement le Vietnam que je porte comme un enfant mort, cô trả lời phỏng vấn như thế.

Nhưng cũng một Linda Lê đó lại hoàn toàn phủ nhận ý tưởng đi tìm trong tác phẩm một sự phê phán hay một bức tranh nào đó về xã hội hay một thời đại. (3) Cô muốn đạt đến cái kích thước phổ quát trong những điều được viết ra. Cô không muốn dừng lại ở tự truyện. Cô muốn cái chết của người cha phải trở thành một cái chết biểu trưng, tiêu biểu cho mọi cái chết. Cô muốn phá vỡ mọi khuôn mẫu kể chuyện thông thường. Và như thế Tiếng Nói đã ra đời trong sự bất thường của chữ nghĩa.

Chuyện xảy ra trong một nhà thương điên là điều bất thường đầu tiên. Sự pha trộn trong tiếng nói giữa tác giả / người kể chuyện / nhân vật là một bất thường khác. Đó là thế giới của những người bị bỏ quên, không đầu đuôi được tường thuật bằng lối kể chuyện ngoài trật tự thời gian.

“Tôi bị ám ảnh bởi những nhà văn điên loạn hay sống trong nỗi lo sợ trở thành điên loạn như Holderlin, Nerval, Artaud, Byron...” Linda Lê đã nói về mình như thế. Tiếng Nói còn là một thế giới tàn bạo của ác mộng, của tự tử, của cái chết, của máu me, của lửa cháy... Một thế giới ở bên lề thực tại, ở ngoài sự hiểu biết. Tiếng Nói đi gần hơn theo cách nhìn của Philippe Lejeune, tác giả quyển Je est un autre, “Người ta không viết để nói lên điều họ biết nhưng để tiến gần hơn tới điều họ chưa biết.”

Yếu tính của văn chương là hư cấu. Tiếng Nói đã mở cánh cửa đi tới tận cùng bờ cõi của yếu tính đó. Jack A. Yeager ghi nhận là Linda Lê “xóa nhòa biên giới giữa tự truyện và hư cấu, giữa Pháp và Việt, giữa cá nhân và tập thể.” Một cách nói khác, cái lằn ranh giữa thực và mộng, giữa những tiếng nói (ngôn ngữ), giữa tôi và kẻ khác không còn nữa. Biên giới, như một khái niệm là một trong những phát minh táo bạo nhất của tinh thần hiện đại, theo George Steiner, dưới ngòi bút của Linda Lê, không còn nữa. Cô đã thênh thang, một cõi đi / về, như thế.

Catherine Argand mô tả Linda Lê như một người “đi trên bờ vực thẳm.” Pascale Frey phác họa chân dung cô bằng hai chữ “dữ dội và chông chênh.” Farouche et décalée, có thể nào khác hơn? Trả lời câu hỏi ước mơ gì của Catherine Argand, Linda Lê đáp, “Không gì cả. Chắc chắn là muốn được viết hoài, muốn tìm ra con chữ sau cùng, con chữ còn thiếu, con chữ của tình yêu chúng ta, của lòng kiêu hãnh chúng ta, của nỗi sợ hãi chúng ta, của vô nghĩa trong đời sống...” Và hơn thế nữa, một điều thế này, “Có thể khi người ta tìm racon chữ đó thì đã quá muộn, lúc không còn viết được nữa.” Đó phải chăng là âm thanh quen thuộc ngược ngạo đáng buồn của đời sống?

THƯỢNG VĂN

Chú thích:

⁽¹⁾ Pascale Frey, Linda Lê, farouche et décalée. Lire, Mai 2002.

⁽²⁾ Nancy Milner Kelly, The Saigon-Paris Connection: Marguerite Duras and Linda Lê – Exile and Colonialism. http://wwwlib.umi.com/dissertations/preview_page/ 3103296/3

⁽³⁾ Catherine Argand, Linda Lê. Lire, Avril 1999.

⁽⁴⁾ France-Isabelle Langlois, Entre la vie et la littérature, là-bas, ici et ailleurs. Atlternatives, 4 Juin 2002.

Home