|
||
|
Thời đó, khung cảnh văn chương thànhphố là xe nhà binh ồn ào trên đường phố bụi rậm, là những ngày nghỉ phép của người lính chiến, là chung cư, những ṭa bin đinh cho thuê, là tiếng đại bác ầm ́ dội về từ xa, nhưng chưa át nổi tiếng nhạc xập x́nh. Những mối t́nh thành phố, những ngang trái trong đời, có nước mắt và rượu mạnh, có tiếng cười trong trẻo, và cả tiếng chửi thô tục. Theo cảm nghĩ của riêng tôi, văn chương thành phố có chỗ đứng của nó, v́ xă hội ta trong không gian thành phố cũng có đời sống của nó, ở bên lề chiến tranh, như một âm bản màu hồng của chiến tranh. Cũng có những vết nám đen của khói lửa đấy, nhưng, có lẽ chỉ là những điểm xuyết cho màu hồng thànhphố thêm rữc rỡ, rực rỡ như Sài G̣n ban đêm Thời đó, những nhà văn nữ nổi tiếng nhất đă là một hiện tượng văn chương của miền Nam. Họ là một hiện tượng v́ viết rất bạo, do sự thô bạo của chiến tranh. Họ viết cũng rất bạo v́ cái thác loạn của một thành phố bị chấn động, với binh lính Mỹ ngả nghiêng ngoài đường, đi giữa những “bar” rượu và kẽm gai. Thời đó là thời thịnh đạt của các cây bút xông xáo phái nhữ, họ viết về chiến tranh, gia đ́nh, t́nh yêu, phụ nữ… bằng những ư rất mới và bút pháp rất mới. Theo một khía cạnh nào đó, nếu lối thời thượng của một vài cây bút phái nam là luận về triết lư hiện sinh, về sứ mệnh của văn chương, hay là về nét độc đáo của tiểu thuyết mới, th́ có lẽ, trong văn chương miền Nam, các cây bút nũ lưu đă tự động đi hàng đầu trong “Triết lư hiện sinh” hiểu theo kiểu Sài G̣n – và trong kỹ thuật gọi là tiểu thuyết mới, nếu người ta hiểu Nguyễn Thị Vinh, Linh Bảo – xa hơn, bà Tùng Long- tiêu biểu cho….. tiểu thuyết cũ. Theo một khía cạnh nào đó, qua những tác phẩm tiêu biểu này, người ta có thể nghĩ đến những Francois Sagan đi guốc, mắt một mí, ngồi ăn bún ốc ngoài chợ, trong tiếng nước chảy rào rào từ chung cư bên cạnh. V́ vậy mà nếu các tác phẩm văn chương của phái nữ cuối thập niên 60 có những nét dữ dội với những mối t́nh “phá thể” nhiều khi bạo tợn th́ cũng là một hiện tượng có thể hiểu. Thời đó, Nhă Ca lại có chỗ đứng riêng trong tâm hồn các độc giả thiếu nữ. Trong các tác phẩm bà viết cho họ, người ta ít thấy mùi rượu mạnh, hay những lời đối thoại rất Vũ Trọng Phụng của các nhân vật nữ. Cũng ít có những chán chường lạc loài, những cảnh ái ân nóng bỏng, những mối t́nh éo le, những chất liệu đă trở thành nhăn hiệu cho một số tác giả. Người ta càng không phải đọc một loại tự truyện với ít nhiều tưởng tượng về những mối t́nh đầy khiêu khích của một vài tác giả. Những độc giả thiếu nữ có yêu thích những tác phẩm bà viết cho tuổi con gái th́ cũng v́ bắt đầu thấy những nhân vật trong tiểu thuyết có những t́nh cảm và đời sống thật gần gũi với ḿnh. Trước đó một thế hệ, đối với các thiếu nữ sớm mê đọc truyện, tiểu thuyết thường là những chuyện tưởng tượng do óc phong phú của tác giả thêu dệt và khéo léo diễn tả cho người đọc mê say, chứ ít giống với sự thật ngoài đời. Mối t́nh của Loan và Dũng trong Đoạn Tuyệt của Nhất Linh đẹp lắm. Nhưng đẹp nhất ở h́nh ảnh Dũng viết thư cho Loan trong mộtđêm trăng mờ trên sông Đà, và h́nh ảnh của Loan đi trong mưa gió mà quên cả mưa ướt, gió lạnh. Rồi về sau họ sống ra sao? Dũng có c̣n tiếp tục cuộc đời rày đây mai đó với mái tóc bồng lộng gió bốn phương, hay đă trở thành một ông công chức sáng xách ô đi tối cắp về?....Mối t́nh Lan và Ngọc trong Hồn Bướm Mơ Tiên của Khái Hưng cũng đẹp vô cùng. Lan vẫn cứ nương náu cửa từ bi, dùi mài kinh sử và thỉnh thoảng có Ngọc phóng xe đạp lên chùa ghé thăm. Họ yêu nhau trong tâm hồn, trong lư tưởng. H́nh ảnh Lan chắp tay tụng niệm, mắt mơ màng ngó xuống con đường dài quanh co lượn khúc dưới chân đồi, khi gió chiều hiu hiu điểm vài chiếc lá rụng, là h́nh ảnh hoàn toàn phù hợp với sự mong muốn của độc giả tuổi nữ sinh trung học. Quan trọng nhất là đừng đề cho sư cụ chùa Long Giáng biết, và Ngọc đừngbao giờ lấy vợ… Mối t́nh của Thiệu và Yến trong Ḍng Sông Định Mệnh của Doăn Quốc Sĩ mới đẹp và thanh cao làm sao! Chúng tôi cứ mong họ được lấy nhau kiếp sau, c̣n kiếp này Thiệu cứ yêu người vợ Suzanne qua h́nh ảnh của Yến – là được rồi…. Sau đó một thế hệ, phái nữ trong tầng lớp độc giả h́nh như ngày càng đông càng trẻ, so với phái nam. Và các độc giả ở lứa tuổi thiếu nữ cũng có cái nh́n khác hơn về đời sống, có những đ̣i hỏi khác hơn ở văn chương. Nhă Ca, với những tác phẩm loại Trăng Mười Sáu là người đáp ứng được những đ̣i hỏi đó. Các thiếu nữ đă t́m đọc Nhă Ca và sống với không khí tiểu thuyết của bà bằng những cảm nhận mới mẻ. Mưa Trên Cây Sầu Đông vẫn được viết bởi lối hành văn trong sáng, nhẹ nhàng, như những tác phẩm thời tiền chiến. Trong loại truyện này, Nhă Ca không cố t́nh tả chân hay ra sức sử dụng ng̣i bút một cách táo bạo như một vài nữ tác giả cùng thời, mà vẫn gây cảm giác sống động nơi độc giả. Truyện bà viết trở thành những câu chuyện có thật, đôi khi c̣n khiến người đọc liên tưởng đến chính tác giả hay gia đ́nh của bà. Văn Nhă Ca êm, xuôi và nhẹ như một bài thơ, mà vẫn tha thiết và lôi cuốn. Nhân vật của bà đa số được mô tả là những thiếu nữ mới lớn, nhiều mộng mơ. Nhân vật phụ, xoay xung quanh người thiếu nữ là thầy, bạn, cha, mẹ, anh em, người làm và… người yêu. Khung cảnh trong truyện vẫn là một góc thành phố, một góc sân trường, một thế giới bé nhỏ, mà đầy đủ những biến động quay quắt, những uẩn khúc bi thương…. T́nh cảm của Đông Nghi là t́nh cảm của lũ học tṛ mới lớn, có những xôn xao về t́nh yêu -đúng hơn, những dao động tưởng như là t́nh yêu-có những xung đột với cha mẹ, hay những bỡ ngỡ trước trường đời… Nhă Ca rất sành tâm lư của lớp tuổi này, và viết cho họ với sự thuơng yêu của một người mẹ, một người chị lớn, tự nhiên mà thấm thía. V́ vậy, bà thành công trong khuynh hướng lăng mạn con gái. Trước sự thành công của bà, những người khắt khe có thể vội luận là bà sớm biết chiều thị hiếu của một lớp độc giả mới, những độc giả tuổi mới con gái, mới có tiền túi và thích đọc tiểu thuyết. Nhưng, trước khi tạo được cho ḿnh một lớp độc giả nữ sinh. Nhă Ca đă thành danh với những tác phẩm thuộc khuynh hướng tả thực, viết về t́nh yêu, gia đ́nh, chiến tranh và thành phố như Giải Khăn Sô Cho Huế, Đoàn Nữ Binh Mùa Thu, T́nh Ca Trong Lửa Đỏ... Một thế hệ đă qua, kể từ Mưa Trên Cây Sầu Đông tới nay…. Mười tám năm sau cuộc đổi đời 75, người ta thấy mực tím đă chan ḥa thành máu, và khuynh hướng văn chương lăng măn cho tuổi mười sáu của Nhă Ca đă bị xô đẩy và nhận ch́m trong khuynh hướng tả thực, tả thực đến phũ phàng. Ngày nay, được đọc lại Nhă Ca sau gần một phần tư thế kỷ, sau những biến động và đổi thay khốc liệt của một dân tộc, người đọc phải thấy bà là cây bút phái nữ số một của chúng ta. Nhất là khi đọc lại Nhă Ca ở một không gian ḥan ṭan khác lạ, viết về một thế giới đă trở thành xa lạ trong không gian hải ngoại. Hoa Phượng Đừng Đỏ Nữa của bà vẫn viết về thành phố, nhưng, một thành phố đă mất tên; vẫn viết về trường học và bầy con gái, nhưng trường học đă biến thành trại nuôi heo, và bầy con gái đă được “nàng tiên cách mạng” với cây đũa thần của hộ khẩu biến thành những đứa trẻ tật nguyền của một xă hội què cụt. Với Sài G̣n Cười Một Ḿnh, Nhă Ca càng đi xa hơn, và độc đáo hơn, thấm thía hơn. Tập truyện mới nhất này gồm có chín truyện ngắn, kể cả truyện được bà dùng như lời tạm kết. Với chín truyện, cây bút sắc sảo nhất của phái nữ ngày nay đă từ từ dẫn ra khỏi thành phố, nh́n rộng ra là một xă hội rữa nát.Người ta vẫn c̣n thấy sự hiện diện của lớp nữ sinh ngỗ ngịch mà chân thật. Ḥa, bạn của Phương, trong vẫn có mùa xuân tới là một điển h́nh. Quỳnh Hương trong coi chừng, cái búa! Là một điển h́nh khác. Nhưng họ hiếm hoi làm sao trong cảnh đổ nát của mái trường và thảm thương của xă hội. Họ bị “cách mạng” dứt đẹp và đạp xuống đáy sâu của thành phố. Lớn tuổi hơn th́ cũng chẳng may mắn hơn, có Sương bắt đầu sa đọa và hết lối thoát, đánh em như đánh kẻ thù v́ chiếc xe đạp bị mất cắp, có Thu bán chợ trời bỗng thấy đời ḿnh đứt ngang khi nghe tin người t́nh vượt biên mà không thoát. Ngày xưa, một số nhà văn nữ từng viết về Sàig̣n trong bóng tối của tội lỗi. Nhưng, với Nhă Ca trong Gia Đ́nh Chị Mười Một làm người đọc nổi gai ốc, có thể là Trong Nhà Ngoài Phố (bà nội sống với thằng cháu sửa xe đạp, chờ con học tập về, không dám nhờ tớii con dâu đă lăn xả ra buôn bán và cặp bồ với cán bộ), hoặc chuyện ngắn thứ bảy lấy tên làm tiêu đề cho cả tập truyện Sàig̣n, Cười Một Ḿnh (nỗi bơ vơ của người cải tạo được về, tới nhà mới thấy không c̣n nơi về, lẩn thẩn cười một ḿnh giữa thành phố xa lạ). Nhưng, bi thảm nhất và kinh tởm nhất vẫn là Gia Đ́nh Chị Mười Một…. Ngày xưa, nhà mẹ Lê trong Gió Đầu Mùa của Thạch Lam chỉ là sự bức bí của một gia đ́nh trong một xă hội nghèo khó. Chỉ qua một cuộc cách mạng, người ta thấy sự nghèo khó đă tràn ra vỉa hè, suy đồi thành một sựhư hỏng không lối thoát. Mẹ Lê thời Tự Lực Văn Đoàn đáng thương chừng nào th́ chị “Mười Một” đáng khiếp chừng đó. Ngày xưa, người đọc khó nh́n ra thủ phạm đích thực trong nỗi cơ cực của gia đ́nh mẹ Lê. Thời nay, thủ phạm của hè phố nhầy nhụa này có mặt ở khắp mọi nơi. Gia đ́nh mẹ Lê có lầm than đến đâu, người ta cũng c̣n nh́n ra sự cứu văn. Với Gia Đ́nh Chị Mười Một, người ta bó tay…. Thằng con bụi đời của chị “Mười Một” ăn cắp, giết người đâm ra vẫn là đứa có lương tri nhất trong cả gia đ́nh. Đậy sách lại, người đọc có thấy lối thoát nào cho những người lẩn thẩn cười một ḿnh trong thế giới văn chương mới của Nhă Ca không? Tôi nghĩ đến những đoạn làm ḿnh rơi nước mắt và h́nh dung được những nụ cười méo mó nở ra giữa khổ đau. Trẻ em đi học, học sao không biết, nhưng phải lao động tới nơi tới chốn: lên tàu Liên Xô lấy búa tạ nện cho bong hết rỉ sắt, dưới sự giám sát của những tên thủy thủ thô lỗ người Nga. Người đọc nghĩ đến đàn con của Nhă Ca và càng thương những cánh tay bé nhỏ xưa nay quen bóc ô mai và đánh đàn hơn là nện búa. Và rớt nước mắt khi thấy t́nh thương vẫn có trênboong tàu xa lạ. Đánh rớt búa là các em phải đền Liên Xô, bằng hai ba tháng lương của cha mẹ. Quỳnh Hương bị rớt búa, một đứa bé trai lặn t́m. Cả người lẫn búa đều mất tăm trong vùng nước bẩn thỉu của bến Ba Son… Tôi đặc biệt yêu không khí của Vẫn Có Mùa Xuân Tới và t́nh cảm chân thật của Ḥa, bạn Phương. Hai chị em vào tận nghĩa địa thăm cha Phương trốn trại về, vào ngày giáp tết. Nhă Ca làm người đọc rớt nước mắt với lời Dạ Lai Hương âm vang trong nghĩa địa, Đêm thơm như một ḍng sữa… Người tù cải tạo chỉ thấy b́nh yên giữa những người chết. Những độc giả từng biết mùi thăm nuôi chắc sẽ không quên được Vĩnh Biệt Hương, Truyện viết như một bi kịch bốn hồi: Thành phố bệnh hoạn đoạn đường nhọc nhằn trên quốc lộ 19 đến trại tù - người vợ ngă bệnh qua đời ngay nơi cổng trại - người tù sống chôn người vợ chết, lặng thinh như người chết…T́nh thương trong truyện vẫn có: Dung và các bạn tù khác của Phước. T́nh thương đó càng làm nổi bật vẻ dửng dưng đến man rợ của người cán bộ quản giáo. Sự dửng dưng man rợ là không khí bao trùm lên trên mọi truyện ngắncủa Nhă Ca. Ở bên ngoài thế giới đó, có lẽ nhiều người sẽ không chịu nổi những nhắc nhở của bà về vùng đất ngày hôm qua c̣n là quê hương của chúng ta. Không chịu nổi chẳng v́ ta muốn dửng dưng, mà v́ thực tại thê thảm quá. khủng khiếp quá. Cuối thập niên 60, Nhă Ca là nhà văn làm chúng ta có những lúc khóc cười giữa thành phố. Khóc v́ chiến tranh, v́ những ước mơ ḥa b́nh chẳng bao giờ tới. Cười v́ những ngây thơ ngộ nghĩnh của lớp tuổi con gái. Hai mươi năm sau, bà không làm chúng ta cười được nữa. Lỗi chẳng v́ văn chương của bà kém sắc sảo duyên dáng. Của Nợ là một chứng minh lỗi lạc về khả năng châm biếm của bà đối với cái chế độ của nợ. Nhă Ca không c̣n làm chúng ta cười được nữa, v́ những cảnh đổi đời mà bà và gia đ́nh cũng là những nạn nhân hàng đầu. Trong thế giới của bà, mong Nhă Ca không cười một ḿnh… QUỲNH GIAO Tháng chín, 1990 |
Notice: Undefined variable: Level in F:\www\vanmagazine\MainContents\iBottomContentsHTML.php on line 2
Notice: Undefined variable: Level in F:\www\vanmagazine\MainContents\iBottomContentsHTML.php on line 6
|
|