NGỌC DŨNG, BÌNH THẢN Ở NƠI ĐÓ
Nguyễn Xuân Nghĩa

Miền Đông tôi đang ở, ngày xưa có ông Vượng già, có Phạm Dương Hiển, và có Ngọc Dũng. Cả ba đều ra đi hết rồi. Ngọc Dũng là người cuối cùng. Qua Phạm Dương Hiển, tôi gặp ông Vượng ở nhà Ngọc Dũng. Một già một trẻ, chúng tôi nói chuyện về Việt Nam với cái nhìn của hai thế hệ cách biệt: ông Vượng nhìn về Việt Nam từ những năm 50, với tràn đầy kinh nghiệm Đệ Tam, Đệ Tứ của ông trong thời chiến; tôi nhìn về Việt Nam từ năm 1975 trở về sau, với kinh nghiệm của thời "xây dựng xã hội chủ nghĩa". Ngọc Dũng nhìn chúng tôi nói truyện xưa và nay mà chẳng nói gì. Anh rót rượu uống chậm rãi, từ tốn, không kiểu cách, và tủm tỉm ngắm chúng tôi, một già một trẻ, ồn ào nói chuyện về một thế giới khác. Sau này, ông Vượng và anh chị Ngọc Dũng là thông gia. Tôi không được gặp lại ông Vượng, ông mất khi tôi ở miền Tây, đang đi làm việc đội đá.

Việc đội đá đó, Ngọc Dũng có chứng kiến, và phải nói là... có liên can. Tôi gặp ông Hoàng Cơ Minh lần đầu, ở nơi đây, ở miền Đông. Năm đó, nhân tổ chức Đại hội Chính nghĩa, tôi có nhờ Ngọc Dũng vẽ dùm một tấm bích chương cổ động. Và trở thành nạn nhân đầu tiên của hiện tượng mà sau này (và trước đó, có khi là mãi mãi) tôi cười cười gọi là "xung đột giữa chính trị và nghệ thuật, cái gì chỉ đạo cái gì". Ngọc Dũng vẽ tấm bích chương cũng hiền như anh: một cánh đồng xanh bát ngát màu quê hương, một khoảng trời xanh lam hiền hòa và một cánh chim bồ câu với lá cờ. Tấm bích chương không có bàn tay gân guốc giương cao một nắm đấm phá trời hay một khẩu súng, kiểu mộc bản hiện thực khá phổ biến vào những năm 60-70. Ạng Minh tỏ ý không hài lòng với tấm bích chương thiếu chất khích động và quá hiền lành đó. Tôi thì cho là tấm bích chương này đạt mục tiêu, nó nói lên tinh thần hiếu hòa của dân mình. Còn Ngọc Dũng thì không biết rằng đã có một cuộc tranh luận xảy ra... vì tác phẩm tôi mạn phép gọi là "dấn thân" của anh.

Lúc đó, tôi quý anh quá để đòi hỏi anh làm bất cứ gì trái ngược với tâm tư của anh.

Cuối cùng, tôi tìm ra giải pháp dung hòa, là viết thêm một câu khích động lên tấm bích chương! Hình như là ông Minh, và nhất là những chiến hữu khác của ông, đều có vẻ hài lòng với lối "bổ túc" này. Tôi thì mừng là có được sự đóng góp của Ngọc Dũng, một người nghệ sĩ hiền hòa và tiêu biểu cho tinh thần sáng tạo phóng dật của nghệ thuật, ở bên ngoài chính trị mà cũng góp phần cho đại cuộc. Ngọc Dũng hoàn toàn không nói gì về việc này nữa, mà tôi cũng không biết là anh không vui. Ngày Đại hội Chính nghĩa, giữa cả ngàn người đang sôi nổi khí thế đấu tranh, anh với tôi ngồi thầm lặng trong đám đông bên dưới, như "quần chúng" quan tâm có lòng, thế thôi. Phải đến mười mấy năm sau, khi tôi đã giã từ giấc mơ đội đá và trở về đời sống bình thường, Ngọc Dũng mới nhắc lại chuyện cũ. Và nhẹ nhàng cho tôi hiểu là anh không vui với việc ai đó ghi thêm một khẩu hiệu cổ động trên tấm bích chương năm xưa!

Tôi trả lời, là tôi còn thiếu anh một lời xin lỗi về việc đó. Ngọc Dũng cười xòa, vẻ bao dung: "À nếu là của bạn thì thôi!"... Nếu là bạn của Ngọc Dũng, thì mọi việc đều có thể thôi được.

Người ta thường nói tới mối giao tình giữa bằng hữu thật nó cũng nhạt như nước lã, chẳng làm mình say mà còn mãi ở nơi đó. Ngọc Dũng có thể là tiêu biểu của tình bạn nhẹ nhàng, ân cần và bền bỉ như vậy. Ngồi uống rượu với anh, mình không thể say vì rượu được, vì anh từ tốn uống chậm rãi, và say mê kể truyện về những người bạn khác. Anh là cái gạch nối giữa chúng tôi. Nói về tài thơ của Thanh Tâm Tuyền, tật uống rượu xoay ly của Cung Tiến, phong cách nghêng ngang tới tuyệt vọng của Mai Thảo, vẻ lầm lì như than bỏùng dưới lớp tro nguội của Duy Thanh... Ngọc Dũng là người mô tả hay nhất, với sự trìu mến và khâm phục dành cho từng người, ở từng nết mà anh biết rõ nhất. Anh cũng là người nhỏ nhẹ xoa dịu những bực bội nếu có của anh em chúng tôi với nhau.

Khi Mai Thảo sắp mất, Ngọc Dũng đã mấy lần từ miền Đông bay qua Cali thăm bạn, và lại trở qua tiễn bạn lần cuối, bình thản, không phẫn hận, không ồn ào. Sau khi Hiển mất, và những người bạn khác nữa theo nhau ra đi, chúng tôi than với nhau là tụi mình bị mất mùa quá nặng. Ngọc Dũng hơn tôi đúng một giáp, cùng với „n, Thiệp, chúng tôi là bốn con khỉ tuổi Thân. Và những con khỉ "trẻ" chúng tôi hay nói với nhau, ước gì khi lớn tuổi cũng được như Ngọc Dũng. Không ai ngờ là anh lại bị bạo bệnh và ra đi nhanh như vậy. Tôi không có được phản ứng bình thản của Ngọc Dũng khi anh thăm Mai Thảo bên giường bệnh. Cầm tay anh trong mấy ngày cuối, tôi có buông lời oán trách "Lão Tặc Thiên", vì tiếc anh vô cùng. Tôi luyến tiếc mãi đêm 31 tháng 12 năm rồi, khi chúng tôi chào mừng năm 2000 ở nhà anh. Nhờ anh và chị Lệ, chúng tôi có không khí ngày Tết, bấm hình kỷ niệm lia chia bên cạnh ông Nguyễn Tú đầu tóc bạc phơ, những tấm hình của ba thế hệ tôi nghĩ là sau này chúng tôi khó dám nhìn lại mà không rơi nước mắt.

Mới hồi tháng Năm, tôi có nhờ anh vẽ mẫu tấm dust jacket cho cuốn Gọng Kìm Lịch Sử sắp in của ông Bùi Diễm. Anh cần cù làm việc, gọi tôi cả chục lần để bàn về từng esquisses đầu tiên của anh. Thế rồi, anh buông tất cả khi biết mình bị đau. Trong nhà và bằng hữu đều nhắc lại, là anh băn khoăn mãi vì việc dù rất nhỏ cũng bỏ dở dang...... Anh chu đáo và chí tình cho tới lúc cuối.

Khi Ngọc Dũng đi rồi, tôi mới ý thức được sự liều lĩnh của mình: hai lần nhờ anh dùng nghệ thuật để tô điểm cho một tài liệu thực ra anh không thích, vì liên hệ tới chính trị. Trong khi đó, dù đã bao lần tới phòng tranh anh vừa thiết trí khi về hưu và chuẩn bị vẽ thật nhiều, tôi chẳng một lần nói chuyện về hội họa, và tới nay, chẳng có một kỷ niệm nào của Ngọc Dũng ở trong nhà, vì luôn nghĩ rằng Ngọc Dũng sẽ còn mãi ở nơi đó. Giờ đây, kỷ niệm của anh đã nằm sâu trong ký ức, và tôi tự nhủ, mất một người bạn như Ngọc Dũng thì quả là một mất mát lớn. Mươi năm trước, khi Phạm Đình Chương ra đi, chúng tôi biết là mình mất thêm Sàigon một lần nữa. Lần này, tới lượt Ngọc Dũng, chúng tôi ý thức được là một thời đang qua đi và chúng tôi chẳng còn gì. Nguyễn Xuân Hoàng gọi tôi mấy lần: "cậu Hoàng đây, cậu Nghĩa phải viết gì cho Ngọc Dũng đi chứ!"... Tôi biết là viết gì cũng chẳng nói cho hết nỗi phẫn hận của mình.

Tôi không còn ưa miền Đông này nữa; mà lại sắp qua một mùa Đông nữa, khi không còn ngồi trầm ngâm uống rượu bên Ngọc Dũng, hiền hòa mà vững chãi như trái núi.

NGUYỄN XUÂN NGHĨA

Home