CHUYỆN MỘT CÁI TỦ SÁCH
Nguyễn Xuân Hoàng



1.

Trong nhà tôi ở Sài g̣n hồi đó có một kệ sách nhỏ đặt trên gác lững. Kệ sách là những thanh gỗ dài, bào láng, đặt trên những viên gạch đỏ xếp cao theo chiều đứng của sách. Sách mỗi ngày một nhiều, kệ sách cứ chồng thêm các thanh gỗ cao lên măi, lên gần tới trần nhà. Đến lúc không đủ sức chứa, tôi bắt đầu cho sách vào thùng giấy, rồi cứ thế đánh số thùng theo thứ tự, thùng này chồng lên thùng kia .

Nhà nhỏ, sách lấn qua chỗ nằm, tôi đành phải nghĩ đến chuyện vất bớt những cuốn không cần đọc nữa . Vất nhưng tiếc, v́ tuy không cần lúc này, nhưng biết đâu về sau có lúc cần t́m một đoạn, một câu . Một câu trích mà không có sách dẫn th́ sao ? Sách mang ra thùng rác rồi lại mang vô.

Làm cách nào để giữ được những cuốn sách mà lúc này chưa cần đến?. Tôi hỏi Trần Phong Giao, lúc đó là thư kư toà soạn tờ Văn, cách giải quyết những cuốn sách của tôi . Anh hỏi lại tôi: “Cậu làm sao thế? Có chuyện ǵ vậy ?” Chẳng có chuyện ǵ hết. Tôi nói với Trần Phong Giao là tôi cần thanh toán mọi thứ trước nhất là sách vở.

2.

Trần Phong Giao là một người to lớn, có vẻ một công tư chức, một nhà thầu hơn là một người làm công việc sách báo chữ nghĩa .

Những người mới gặp anh lần đầu rất khó chịu v́ cái vẻ hơi “kênh kiệu” của anh. Anh lạnh với người lạ trong giao tế, nhưng quen anh lâu mới thấy anh là người rất tử tế. Tôi không biết những thư kư toà soạn khác thế nào, chứ với Trần Phong Giao tôi có thể nói anh là một thư kư toà soạn đặc sắc. Hơi bảo thủ, và khắt khe, có vẻ như anh chỉ tin vào những tài năng đă được xác nhận, nhưng không phải v́ thế mà anh không dám mở tay đón nhận những người viết mới .

Cách đây vài năm, một t́nh cờ may mắn tôi được nhà b́nh luận thời cuộc-kinh tế gia Nguyễn Xuân Nghĩa gửi tặng mấy số báo Văn cũ trước năm 1975, trong đó có số 164, ra ngày 15 tháng Mười, 1970, “Đi Giữa Mưa Thu” / Tuyển tập những cây bút trẻ.

Như tên gọi của nó, đây là một số báo dành riêng cho những người mới đến với Văn. Mới từ người vẽ tranh b́a: hoạ sĩ Hồ Đắc Ngọc. Và tất nhiên cái mới chính là từ những người làm thơ viết văn: Lê Văn Thiện, Đặng Tấn Tới, Kinh Dương Vương, Nguyễn Đường-Thai, Nguyễn Lệ-Uyên, Hoàng Ngọc Châu, Hồ Minh Dũng, Lộc-Vũ, Mường-Mán, Hoài Tuyết Trang, Phạm Ngọc Lư, Nguyễn Lương Vỵ, Nguyễn Văn Ngọc, Lê Miên Tường, Phạm Thanh Chương.

Tôi không biết trong số những người viết trên số báo này [cách đây đă 35 năm] ai c̣n ai mất, ai vẫn cầm bút và ai đă thay tên đổi nghề, nhưng tôi biết ít ra chúng ta vẫn c̣n Kinh Dương Vương [của truyện ngắn, kư Dung Nham khi làm thơ, và Rừng khi vẽ], vẫn thở khói c̣n Mường Mán viết truyện trong nước, vẫn c̣n Hồ Minh Dũng sáng tác mạnh mẽ ngoài nước. Trong thư toà soạn Trần Phong Giao thông báo sẽ c̣n thực hiện thêm nhiều số báo với người viết mới khác. Tôi không nhớ sau số này anh đă làm thêm được bao nhiêu số giới thiệu người viết mới, nhưng trong mục hộp thư tôi đọc được có nhiều người hiện có tên tuổi trong làng văn trong nước. Như Khuê Việt Trường là một. Tờ Văn thời Trần Phong Giao thực sự làm sống dậy một đam mê chữ nghĩa của nhiều người viết trẻ.

Trong thời gian làm tờ Văn, Trần Phong Giao thực hiện nhiều số đặc biệt không những về các nhà văn nhà thơ tiền chiến hay đưong đại mà c̣n giới thiệu nhiều khuôn mặt văn học thế giớị

Không mở đường và khai phá như Sáng Tạo, không bắt mắt với lối tŕnh bày nghệ thuật và trẻ trung như Khởi Hành, Thời Tập, nhưng Văn có được một chỗ đứng đáng tin cậy nhờ thư kư toà soạn Trần Phong Giao .

3.

Trần Phong Giao là người khéo hỏi bài người viết và đối xử khéo sau khi đăng bài . Trong ngăn kéo anh bao giờ cũng có sẵn nhiều bài cho vài số báo . Anh đặt bài cho những số chuyên đề từ cả sáu tháng đến một năm trước. Có thể nói, tạp chí Văn thời Trần Phong Giao là một tạp chí văn chương hơi cổ điển và đặc biệt .... ít lỗi chính tả nhất, bởi v́ trước hết anh là người cẩn trọng, chăm sóc từng chữ, từng câu, từng trang bài, và sau nữa v́ anh c̣n có một người phụ tá cần mẫn tỉ mỉ, giỏi chính tả ngữ vựng: Đàm Gia Tuấn.

Đưa bài cho Trần Phong Giao, người viết có thể yên tâm nhiều mặt: bài không bị sai lỗi chính tả và, tiền nhuận bút có ngay sau khi báo rậ .

Tôi nhớ anh đi chiếc mobylette cũ, một chiếc xe xấu xí, nhả khói tợn và máy kêu hơi to, chân đi dép thường hơn đi giày, áo sơ mi ngắn tay bỏ ra ngoàị Trần Phong Giao ít cười và hơi nghiêm.

Tuy vậy cần ghi nhận, thời làm tờ Văn anh cũng bị nhiều trận đụng nặng. Ở quán Cái Chùa, bọn tôi: Huỳnh Phan Anh, Nguyễn Đ́nh Toàn, Nguyễn Nhật Duật, Đặng Phùng Quân, đôi khi vẫn đề cập đến anh như một “đề tài”. Có một ông thư kư toà soạn như Trần Phong Giao, “bố già” chủ nhiệm Nguyễn Đ́nh Vượng yên tâm lắm.

Nhưng, năm 1972, không hiểu v́ lư do ǵ đă làm cho hai ông chủ nhiệm và ông thư kư toà soạn “cơm không lành, canh không ngọt” nữa . Trần Phong Giao phủi áo ra đi . Anh đứng ra làm một tạp chí khác, tờ Chính Văn với nhà văn Nguyễn Mạnh Côn. Nhà thơ Viên Linh nói “anh em lúc đó rất tiếc, phải chi Trần Phong Giao làm một tờ giống như tờ Văn có lẽ anh thành công ngay .” Tờ Chính Văn chỉ sống đến số thứ hai th́ chia tay .

Đó là thời gian ông Nguyễn Đ́nh Vượng kéo tôi về với tờ Văn. Ông là người lo cho tôi nhiều thứ khó khăn trong đời sống mà tôi đang vấp phải . Tôi gọi ông Nguyễn Đ́nh Vượng là “bố ǵa” v́ quả thật không ai bỏ th́ giờ nhiều cho tôi như ông, mặc dù sức khoẻ ông trong thời gian này đă không c̣n như xưa . Tôi là ngựi chịu ơn ông rất nhiều . Hồi đó tôi la cà ở quán cà phê nhiều hơn ở lớp học, tôi ngồi ở Chợ Đủi nhiều hơn nằm nhà. Ông Vượng đă đem tôi trở lại đời sống b́nh thường.

Tôi nhớ một buổi sáng Chủ Nhật, Trần Phong Giao đến nhà tôi, hỏi có đi cà phê không? Đối với tôi đây là một điều lạ. Trần Phong Giao ít khi cà phê, anh chỉ thích rượu và là người biết thưởng thức rượu ngon mặc dù anh không phải là tay nhậu . Anh cũng không có tật lê la đầu đường xó chợ như tôi . Tôi trả lời ừ đi th́ đi . Anh đứng giữa nhà nh́n quanh. “nhà tôi đă chật mà nhà cậu coi bộ c̣n chật hơn. Sách báo đâu hết rồỉ” Tôi chỉ tay lên gác lững. “Trên đó! Không c̣n chỗ nằm nữa .” “Cái pḥng khách này ban đêm dựng chiếc lambretta của cậu vẫn c̣n có thể để một tủ sách nhỏ đấy .” Trần Phong Giao chỉ nói khơi khơi . Chúng tôi ra quán Cái Chùa . Tôi gọi cà phê, nhưng anh chỉ uống một hớp và xin lỗi có chuyện phải đi .

Chiều tối khi tôi về tới nhà thấy có ǵ lạ. Chiếc lambretta của tôi không c̣n chỗ đậu . Tôi thấy một tủ sách bằng gỗ đánh vẹc ni bóng có cửa kính kê sát vách pḥng khách. Trong tủ chỉ có một cuốn sách, bản dịch bài diễn văn nhận giải Nobel văn chưong của Albert Camus. Người dịch tôi có biết chính là Trần Phong Giao .

Sau đó tôi dọn nhà hai lần, nhiều thứ mang theo, nhưng nhiều thứ phải bỏ lại . Tuy vậy, bao giờ tôi cũng chở theo tủ sách Trần Phong Giao cho . Căn nhà sau cùng ở Khu Mă Lạng – căn nhà mà “bố già” Nguyễn Đ́nh Vượng cho tôi khi tôi về thay thế vai thư kư toà soạn Văn của Trần Phong Giao - sách đă chất đầy tủ. Những cuốn sách trong tủ này đôi khi thay đổi do những cuốn mới đem về đang cần đọc và những cuốn cũ lấy ra tặng cho các bạn khác cần hơn tôi, nhưng cuốn Sứ Mệnh Văn Nghệ in bài diễn từ Nobel của Albert Camus do Trần Phong Giao dịch, không bao giờ thay đổi vị trí.

Thời gian này tôi rất ít khi gặp anh.

“Bố già” Nguyễn Đ́nh Vượng lúc đó ốm nặng. Báo Văn từ bán nguyệt san chuyển qua Giai Phẩm. Tôi bận rộn với chuyện nhà trường nhiều hơn trước, nhất là sau khi “Bố Già” chia tay . Tôi không nhớ rơ, nhưng số báo Tưởng Mộ Nguyễn Đ́nh Vượng [chữ tưởng mộ là chữ của Mai Thảo] Mai Thảo và tôi chia nhau viết bài và mời người viết, sau đó tôi trở về dành toàn thời gian cho nhà trường.

Tủ sách Trần Phong Giao vẫn nh́n thấy tôi mỗi ngàỵ Cho tới ngày 30 tháng Tư, 1975.

Những cuốn sách trong tủ và trong nhà tôi bị một trận “hồng thủy” cuốn trôi hết, bất kể đó là tự điển hay sách triết học, loại biên khảo hay lư luận nghiên cứu phê b́nh văn học . Cứ sách là tịch thu tuốt luốt cho chắc ăn. Sách được những người trẻ tuổi đưa xe ba gác đến chở như chở xác chết của những tội đồ. Cái t́nh cảm vất tay này nhưng tay kia lấy lại ngày xưa không c̣n nữa . Căn nhà nhỏ của tôi đột nhiên trống trải gọn gàng một cách dễ sợ

Cuốn Sứ Mệnh Văn Nghệ của Albert Camus, bản dịch của Trần Phong Giao cũng không c̣n – đương nhiên – và đầu óc tôi cũng trống rỗng như cái tủ sách trống trơn kia .

Thế rồi những năm tháng sau, chợ trời sách cũ dần dần xuất hiện rải rác nhiều nơi ở Sài G̣n. Tôi nhớ một hôm đi trên con đường Bùi Quang Chiêu, xem sách, bất ngờ t́m thấy một vài cuốn có chữ kư của ḿnh. Có cuốn có chữ kư của Huỳnh Phan Anh và những bạn khác của Sài G̣n.

Tôi bắt đầu tha ở chợ trời về gần như đầy đủ những cuốn trước đây của tôi . Có điều là tôi vẫn không t́m thấy cuốn sách dịch bài diễn văn của Albert Camus.

Cách đây mấy năm thôi, Nguyễn Thụy Long nhờ Nguyễn Đạt mang tặng tôi mấy cuốn sách mà tôi là tác giả in ở Sài G̣n trước 75. Long nói anh đă t́m thấy nó ở chợ trời . Cuốn sách của ḿnh viết ra sau một thời gian gió bụi bỗng một hôm trở lại tay ḿnh ở một nơi rất xa quê hương. Mấy cuốn sách bị nhầu nát, b́a rách, giấy đen... Thời gian tưởng đă mất rốt cuộc h́nh như cũng t́m lại được.

Mười năm ở lại trong nước tôi chưa một lần gặp lại Trần Phong Giâ . Và mặc dù hai mươi năm xa quê tôi có đôi lần gửi quà cho anh nhưng chỉ là những món quà không đáng kể. Tôi nghĩ có lẽ nhà văn Trùng Dương là người giúp đỡ Trần Phong Giao nhiều hơn ai hết. Tôi nhớ lại thời gian làm báo Người Việt ở Nam Cali dù lương thấp không đủ nuôi sống gia đ́nh, tháng nào tôi cũng gửi cho những thuyền nhân ở trại tị nạn Bataan Phi Luật Tân năm ba chục mỹ kim. Những người thiếu may mắn, đến đảo trước tôi cả mấy năm mà vẫn chưa thấy tên trên list định cư. Tôi thấy ḿnh làm như thế là đúng thôi, nhưng bây giờ nghĩ lại thấy ḿnh có phần tệ bạc với anh. Anh xứng đáng để được ḿnh nghĩ đến nhiều hơn những người khác.

Cho đến một buổi sáng dậy sớm mở mail thấy thư Đặng Tiến. Một ḍng chữ ngắn trên cái email gửi chung cho các bạn quen. Trần Phong Giao đă ra đi . Rất ít chi tiết về Trần Phong Giao . Tôi nhờ Trần Thị NgH. – tác giả Nhà Có Cửa Khoá Trái - ở Sài g̣n cho một bài về anh. Chị viết một hồi ức về lần đầu đưa sáng tác của ḿnh cho Trần Phong Giao . Một tiếp xúc khó chịu của ông thư kư toà soạn với một người viết mới là một ấn tượng c̣n ở lại hơi lâu với Trần thị NgH.

4.

Ở Mỹ chuyện mua một tủ sách gỗ có đánh vẹc ni có vân đâu phải là chuyện khó. T́m cho nó một chỗ để trong pḥng khách hay pḥng làm việc, thậm chí trong pḥng ngủ cũng là chuyện dễ như trở bàn tay . Tôi đă có nhiều kệ sách như thế, nhưng cái kiểu tủ sách Trần Phong Giao tôi không t́m ra .

Trong ga ra nhà tôi thuê ở thành phố Milpitas giờ đây đă chật ních sách báo . Mấy năm nay tôi đă dọn dẹp cho vào thùng giấy - loại thùng có thể mua ở các tiệm Staples hay Office Max, Office Depot - và đă chật đầy ga ra . Nhưng tôi không hiểu ḿnh tha về từ đâu mà nhiều sách thế. Ga ra không c̣n chỗ chứa, sách đưa vào pḥng khách, đưa vào pḥng ngủ, rồi lại đặt lên kệ là những thanh gỗ bào láng theo kiểu Sài G̣n. Rồi bắt đầu phân loại chở sách đến tặng cho thư viện, tặng cho trung tâm người cao niên Việt Nam, tặng bạn bè, chỗ này một ít chỗ kia một ít. Nhưng đâu cũng vào đó, chưa đầy sáu tháng sau, sách lại dồn lên chật chội khắp các pḥng.

Mấy ḍng chữ trong email của Đặng Tiến làm tôi nhớ lại cái tủ sách mà Trần Phong Giao lặng lẽ chở đến nhà tôi một buổi sáng năm xưa ở Sài G̣n.

Suốt mấy năm nay, tôi vẫn c̣n một lấn cấn chưa giải quyết xong: Làm cách nào cho hết những thùng sách trong nhà tôi . Tôi trở lại cái cảm giác bỏ sách ngày xưa, như hồi c̣n ở Sài G̣n: bỏ th́ thương mà vương th́ tội . Tay này vừa vất sách tay kia đă kịp giữ lại .

Xin tạm biệt Trần Phong Giao . Xin cám ơn người đă xây dựng cho tờ Văn có một chỗ đứng cho đến ngày hôm nay . Nơi mà tôi sẽ đến cũng là nơi mà anh vừa đến con đường ấy với tôi không c̣n xa lắm đâu . Hẹn gặp!

-------------------------------------------

TRẦN PHONG GIAO
1932-2005

Tên thật Trần Đ́nh Tĩnh
Sanh năm 1932,
Mất tại Sài G̣n ngày 13 tháng Tư, 2005.
Thọ 73 tuổi.
Trước 1964, làm Tin Sách của Trung Tâm Văn Bút Việt Nam.
1964, tổng thư kư tạp chí Văn.
1972, rời Văn, làm tờ Chính Văn với Nguyễn Mạnh Côn.
Đầu năm 1975, giữ mục Giải Đáp Thắc Mắc Văn Học tờ Thời Tập của Viên Linh..
Ông là dịch giả các cuốn:
Guồng Máy [L’Engrenage] của Jean-Paul Sartre Sứ Mệnh Văn Nghệ, diễn từ Nobel Văn chương của Albert Camus,
Sự Đă Rồi [Les Jeux Sont Faits] Jean-Paul Sartre [dịch chung với Nguyễn Xuân Hoàng.
Tác giả: Ngồi lại bên cầu
Nửa đêm thức giấc.

NGUYỄN XUÂN HOÀNG



Notice: Undefined variable: Level in F:\www\vanmagazine\MainContents\iBottomContentsHTML.php on line 2

Notice: Undefined variable: Level in F:\www\vanmagazine\MainContents\iBottomContentsHTML.php on line 6

Home