SỔ TAY THÁNG MƯỜI HAI, 1999
Nguyễn Xuân Hoàng



Chào mừng nhà văn Andrew X. Pham

Cao, hơi gầy, tóc cắt ngắn, ngắn gần như cạo trọc, một khuôn mặt khắc kỷ, một nụ cười hiền, nhưng đôi mắt dưới tṛng kính trắng là một đôi mắt buồn, nhà văn Andrew X. Phạm , tác giả cuốn Catfish and Mandala nói với tôi bằng một thứ tiếng Việt không sỏi lắm..

Đó là một buổi tối thứ Năm 21 tháng Mười, 1999, tại trường Đại Học San Jose State University, nơi anh đă đến kư sách và nói chuyện. Cuốn sách là một hồi kư rất văn chương của một người Việt Nam rời bỏ đất nước - khi c̣n là một chú bé con, vào năm 1977 - trên một chiếc ghe vượt biển. Gần 20 năm sau, 1996, anh trở về trên một chiếc xe đạp khởi từ Vùng đất điện tử, để đi t́m lời giải đáp cho câu hỏi về bản chất văn hóa của anh, về cái chết của người chị đầy trắc trở và về mảnh đất quê hương vẫn c̣n hằn trong trí nhớ anh.

Andrew X. Phạm nói "chuyến du hành này đă cho tôi biết rằng tôi là người Việt Nam hơn tôi tưởng và ít chất Mỹ hơn là tôi mong muốn. Hầu như mỗi đứa trẻ thuộc thế hệ thứ nhất lớn lên ở Mỹ, vào một lúc nào đó, đều tin chắc rằng ḿnh hoàn toàn là một người Mỹ trên mọi ư nghĩa...."

Cuốn sách với tựa đề phụ là A Two-Wheeled Journey through the Landscape and Memory of Vietnam. là một tác phẩm nặng chất văn chương [hơn chất hồi kư] với đầy đủ ư nghĩa của nó.

Mặc dù rời bỏ Việt Nam ra đi lúc mới 10 tuổi, Andrew X. Phạm trở lại quê nhà đă t́m thấy lại một mảnh đất tràn đầy kỷ niệm.. "Bây giờ qua khung cửa kính nhuộm màu, tôi thấy một buổi chiều Sài G̣n như những buổi chiều khác trước đây. Tôi thấy mặt trời lặn đang ch́m xuống trên những ngọn cây cổ thụ và những cây "ăng-ten" chia chỉa trên mái những ngôi nhà xếp lớp nhau... Các quán kiosk dọc theo con lộ, không có lề đường , đón lấy ḍng người do xe cộ đùn lên. Những người bán bánh ḿ, những bà già với những đôi tay đầy dầu mỡ, ... Những người đàn ông ở trần , da rám nắng, mặc quần dùi, đi dép cao su, ngồi xổm nướng thịt trên chiếc chảo sắt. Một con chó lông loang lổ cạnh sườn, ngửi phân một con chó khác. Trong một ngơ hẽm, bà mẹ và cô con gái chiên bánh và gói trong những tờ giấy báo bẩn.." Và anh gặp lại những người khốn cùng trong xă hội, những đứa bé ăn xin ở Hồ Con Rùa, ở chợ Bến Thành. Mỗi góc đường nhung nhúc những người đàn ông tàn tật, những người đàn bà với những vết thương lở lói bưng mủ. Từ những chỗ sưng tấy lên , da thịt ung thối tỏa ra một mùi hôi nồng. Những bé trai què quặt nằm trên tấm gỗ có bánh xe thô sơ, ḅ lết với đôi tay mang dép và một cái lon xin tiền cặp giữa những hàm răng bẩn. .... Một đoạn văn cho thấy xă hội đất nước ta c̣n quá nhiều vấn đề cần phải giải quyết, cần biết bao nhiêu những người như Mẹ Teresa. Trái đất này c̣n nhiều khổ đau - tất nhiên?- nhưng cái mảnh đất quê hương nơi ḿnh sinh ra và bỏ đi, sống cuộc đời tha phương cầu thực, khi quay về nh́n lại sao mà bi thảm đến thế. Làm sao? Phải làm sao? Đừng nói chi xa. Hăy nói đến chiếc xích lô. Chiếc xích lô với người phu xe ngồi sau rướn ḿnh nhấn bàn đạp chở một đôi thanh niên khỏe mạnh, ăn mặc đẹp đẽ sao nó làm ḷng tôi xốn xang đến thế! Những chiếc xích lô làm đề tài cho những cuốn phim từ Trần Anh Hùng đến Tony Bùi, như một cách nh́n Việt Nam, nhưng cái tôi nh́n quê hương tôi là làm sao trong những thứ cần thay đổi, tôi mong sao cho chiếc xích lô không c̣n tồn tại trong trí nhớ của người ngoại quốc nữa. Trong những thứ làm nên văn hóa Việt Nam, xin xóa dùm tôi chiếc xích lô. Chúng ta đang sống trong một thời đại mà sự đầy ải và hạ thấp con người là điều không thể chấp nhận được. Chiếc xích lô là một trong những "nghề" sau cùng phải được lấy ra khỏi đời sống người dân Việt Nam. Cùng lắm nó chỉ được coi là tấm ảnh vàng úa trong cuốn album bị bỏ quên trong ngôi nhà quá khứ. Có người sẽ hỏi: Vậy chứ nếu bỏ cái xích lô đi th́ những người đạp xích lô sẽ sống bằng ǵ? Câu hỏi đó phải để cho những người đang cầm vận mệnh đất nước trả lời. Và tôi nghĩ câu trả lời đó cũng dễ thôi.

Cùng với Nguyễn Quí Đức, Andrew Lâm, Trần Đệ, Lai Thanh Hà, Lily Dizon,... Andrew X. Phạm đă mang đến người đọc bản xứ và cho thế giới văn chương cái nh́n của một người Việt Nam đạp chân trở lại trên chính mảnh đất quê hương ḿnh.

Miền Trung ch́m trong biển nước

Cái quê hương mà Andrew Phạm trở về không chỉ nghèo khó - trong cảnh phồn vinh bề mặt ở các thành thị - mà nó c̣n bị "trời hành cơn lụt mỗi năm" như trận lũ đầu tháng Mười Một vừa qua. Cả miền Trung ch́m trong lũ lụt. Ở Huế chỉ trong vài tiếng đồng hồ sáng ngày 2 tháng Mười Một, nước sông Hương, sông Bồ dâng cao d́m cả thành phố và các vùng lân cận dưới biêûn nước. Báo trong nước cho biết đến 4 giờ chiều cùng ngày đă có 58,000 ngôi nhà trong tỉnh Huế-Thừa Thiên ch́m trong cơn lũ. Giao thông hoàn toàn bị gián đoạn. Điện bị mất, truyền h́nh ngưng phát sóng. Chỗ bị ngập sâu nhất tại Huế lên đến 7, 8 thước. Tại Quảng Trị, mực nước sông Thạch Hăn lên đến 7. 24 thước. Báo cho biết 60,000 ngôi nhà bị ch́m trong nước. Một chi tiết làm chúng ta chảy nước mắt: "Bệnh viện Triệu Hải nước lũ đă ngập giường các bệnh nhân." Những bức ảnh của hăng thông tấn chụp hôm 3 tháng Mười Một, 99 tạ xă Cẩm Kim, Hội An cho thấy nhân viên giải cứu chèo ghe gần những mái nhà tranh ngập nước; một bứckhác chụp một phụ nữ chèo ghe thúng chạy lụt có chở theo con chó nhỏ, căn nhà ngói phía sau nước ngập gần mép cửa sổ, và trên căn gác ngôi nhà một cô bé chừng 10 tuổi đứng ngó xuống ... Tôi không nhớ rơ ḿnh đă chúng kiến trận lụt nào những ngày c̣n nhỏ ở quê nhà. Nhưng khi lớn lên ở Dalat, rồi Sài G̣n tôi chưa thấy một trận lũ nào như h́nh ảnh miền Trung ch́m trong biển nước như tôi được thấy trong những bức ảnh này. Ở Nha Trang, trong những năm tiểu học tôi chỉ c̣n nhớ những ngày mưa băo lớn, con đường dọc theo biển chạy dài từ Nhà Giây Thép xuống Cầu Đá nước biển tràn lên mặt đường theo từng đợt sóng. Biển giận dữ điên cuồng gào thét. Biển đục ngầu ghê rợn. Biển địa ngục. Biển như một nấm mồ mở tung nấp ván thiêng đầy những oan hồn nổi dậy . Những hàng cây dọc đường Yersin trốc gốc. Những cành cây c̣n nguyên lá xanh nằm ngổn ngang trên mặt đường. Những trụ điện ngă nghiêng. Thành phố suốt đêm không c̣n ánh sáng. Băi cát trắng nơi tôi vẫn thường xuống ngồi nh́n những con tàu ngoài khơi tưởng tượng những chuyến đi xa, tưởng tượng những thành phố ḿnh sẽ đến, tưởng tượng những chuyện thần tiên chỉ có trong sách cổ tích.... cái băi cát làm nền cho trí tưởng tượng của tôi đă hoàn toàn ch́m trong biển nước. Những cây dừa và những tàu lá ngả nghiêng theo chiều gió. Lụt miền Trung và thành phố tuổi thơ của tôi bây giờ ra sao?

Biết rồi, khổ lắm, nói măi!

Tháng Mười vừa qua - đúng ra là ngày 13 tháng Mười - người đọc yêu mến nhà văn Vũ Trọng Phụng đă tưởng niệm 60 năm ngày ông qua đời. Tác giả của Giông Tố, Số Đỏ, ... lừng danh với câu nói bất hủ "Biết rồi, khổ lắm , nói măi!", cha đẻ của những nhân vật Xuân Tóc Đỏ, Bà Phó Đoan, Cụ Cố Hồng, Nghị Hách, Thị Mịch, ... Vũ Trọng Phụng là một trong số rất hiếm nhà văn Việt Nam "không ai bắt chước được, không ai theo kịp được", (Nguyễn Tuân,) "ông vua phóng sự đất Bắc", (Lăng Nhân Phùng Tất Đắc), "tiểu thuyết gia trác tuyệt của văn học Việt Nam (Nguyễn Đ́nh Thi). Mười tám tuổi (1930) có truyện ngắn đầu tay - Chống Nạng Lên Đường - in trên tờ Ngọ Báo, chín năm sau vừa kịp hoàn thành cuốn tiểu thuyết thứ chín - Trúng Số Độc Đắc - trước khi qua đời v́ bệnh lao. Một nhà văn chết v́ suy dinh dưỡng ở tuổi 27, Vũ Trọng Phụng đă làm người đọc ngạc nhiên trước khối lượng sáng tác gần như đồ sộ trong thời gian cầm bút ngắn ngủi của ông: ba mươi truyện ngắn, chín tiểu thuyết, tám tập phóng sự, sáu vở kịch. Đó là chưa kể bản dịch vở kịch Lucrèce Borgia của Victor Hugo, một số bài viết phê b́nh, tranh luận văn học và hàng trăm bài báo viết về các vấn đề chính trị xă hội, văn hóa. (GS Trần Hữu Tá).

Nhà văn "trác tuyệt của văn chương Việt Nam", "ông vua phóng sự đất Bắc" sống cuộc sống ngắn ngủi v́ triền miên đói khát, vậy mà sau khi chết cũng không yên thân. Hai mươi năm sau ngày ông qua đời, 1958, Hà Nội bắt đầu "vạch lá t́m sâu" trong tác phẩm Vũ Trọng Phụng. Người ta gọi ông là tác giả "khiêu dâm", là "trốt-kít", sách ông trong thư viện bị bỏ vào khu vực nghiên cứu đặc biệt, muốn đọc phải có giấy giới thiệu Nhà nghiên cứu phê b́nh văn học Phan Cự Đệ của Hà Nội, năm 1960, khi viết giáo tŕnh Văn Học Việt Nam 1930-1945 (nxb Giáo Dục - 1961) không xem Vũ Trọng Phụng như một tác gỉa. Đến cuối năm 1960, Viện Văn Học [Hà Nội] tổ chức hai cuộc thảo luận về Vũ Trọng Phụng đưa ra những "ư kiến": "Nghe nói" Vũ Trọng Phụng lúc c̣n sống có nhận tiền của mật thám Pháp, Vũ Trọng Phụng là một "nhà văn lưu manh", "chỉ giỏi xỏ xiên", "không có ǵ đáng nghiên cứu",... Cho măi đến năm 1983, Vũ Trọng Phụng mới được ghi nhận trong câu nói của Nguyễn Khải về cuốn Số Đỏ: "cuốn sách ghê gớm có thể làm vinh dự cho một nền văn học."

Trong một bài tham luận Hội Thảo Tưởng Niệm 50 Năm Ngày Mất Vũ Trọng Phụng đọc tại Văn Miếu Hà Nội, [ngày 12 tháng Mười, 1989] ông Hoàng Thiếu Sơn cho rằng cuốn Số Đỏ của Vũ Trọng Phụng "chỉ muốn nói đến bọn nhơ øvận may chó ngáp phải ruồi mà nên sự nghiệp " và ông cho rằng cái văn tài của Vũ Trọng Phụng là "đă cho ta thấy tất cả cái gọi là vô nghĩa lư của xă hội." Điều này Vũ Trọng Phụng đă viết trong các tác phẩm của ông, "c̣n ḷng xót thương th́ Vũ Trọng Phụng đă để dành cho một cuốn tiểu thuyết khác, tiếp theo Số Đỏ, mà tác giả đă đặt tên là Số Đen. Nhân vật trong tác phẩm này là một con người hết sức đáng trọng v́ nhân phẩm mà rất đáng thương v́ cuộc đời gặp toàn sóng gió, trải qua mọi nỗi bất công. Số Đen trùm lên cả cuộc đời của nhân vật như thiên la địa vơng, thật là chạy trời không thoát." Cho đến nay, mười năm sau khi phát hiện có một tiểu thuyết mang tên Số Đen của Vũ Trọng Phụng, người ta vẫn chưa có cái "may mắn" được nh́n thấy mặt mũi của đứa con bị bỏ quên của nhà văn có mộït số phận đen đủi này.

Tưởng niệm 60 năm ngày mất của tác giả Số Đỏ, người đọc Vũ Trọng Phụng lại thêm một lần nữa nh́n thấy văn học Việt Nam từng có một nhà văn lớn, nhà viết phóng sự lớn .

Thầy Tôi

Hồi ở Đại học Dalat, người Thầy để lại trong tôi nhiều ấn tượng nhất có lẽ là Linh Mục Alexis Cras,** giáo sư phụ trách môn Siêu H́nh Học. Tôi c̣n nhớ dường như gần suốt ba năm trời ông chỉ giảng đi giảng lại có mỗi một câu của Martin Heidegger. Ông có phong thái của một vị Thánh hơn là một giáo sư. Tôi không hiểu được ǵ nhiều qua những lời Cha giảng. Nhưng tôi học được nhiều điều nơi Cha qua cách sống. Tôi khám phá ra mỗi người chỉ có một đời sống để sống và gắng sống sao cho ra con người. Một con người tử tế. Làm con người tử tế giống như người đi trên giây xiếc. Nếu không đứng thẳng rất dễ ngă. Nói về Heidegger hay nói về Sartre, về Merleau-Ponty hay về Karl Jaspers, bao giờ Cha cũng đi kèm theo một tác giả Việt Nam. Cha thích nói về tác phẩm Hồn Bướm Mơ Tiên, về nhà văn Khái Hưng, nói về một ngôi nhà thờ Hà Nội, về một con đường của một thành phố mà chưa bao giờ tôi đặt chân đến. Trong lớp tôi có 28 sinh viên th́ có đến gần 20 người là đi đạo Chúa. Tôi nằm trong số người ít ỏi c̣n lại. Tôi là một người athéiste. Cha thường bảo tôi là hăy giữ những ǵ con đang có, học thuyết chỉ là cái để nghe, để làm giàu sự suy tưởng của ḿnh. Học thuyết không làm thành đời sống, chính đời sống mới làm thành học thuyết. Cha bảo hăy đọc Goethe đi. Đó là một con người vĩ đại. Nhưng tôi chỉ đọc Camus và tôi không cách sao mê nổi Goethe, Tôi thích Gide. Nhưng khi Gide bảo "Ôi gia đ́nh, ta ghét ngươi!" th́ tôi thấy ḿnh không thể sống được nếu không có gia đ́nh. Tôi khám phá ra tâm hồn tôi là hễ cứ yêu một thứ ǵ th́ có nghĩa là phải làm ngược lại những ǵ thứ ấy mong mỏi. Đối với tôi Cha Cras là h́nh ảnh của một mẫu người dẫn đường. Cha đă dẫn tôi đi ở vào lứa tuổi mà tôi biết rằng chỉ có sức mạnh của bàn tay và quyền lực mới xứng với khát vọng tuổi trẻ tôi. Tôi đă từng đánh nhau với những thằng sinh viên mất dạy nhất ở sân trường Đại học Khoa học Sài G̣n. Tôi đă có lần cứa cổ một thằng ưa dùng tay chân dao búa trên sân Cù Dà Lạt năm tôi mười tám tuổi. Nhưng tôi cũng đă có lần chảy nước mắt v́ một bàn tay dịu dàng xoa vết chém trên lưng tôi trong một buổi tối trong khu chợ cá Trần Quốc Toản. Tôi đă sợ hăi v́ đôi mắt buồn rầu của mẹ tôi khi tôi bảo là tôi sẽ bỏ học ra đi - mà không biết đi đâu. Đôi khi tôi thấy ḿnh giống như một thằng trôi sông lạc chợ. Tôi biết ḿnh dễ trở nên một tên du đảng hơn là một cậu học tṛ may mắn đứng đầu lớp. Học cho lắm vào, cha tôi thường nói, đầu óc mày cũng chỉ có một dúm cỏ chữ nghĩa là cùng. Cỏ chữ nghĩa, cha tôi thường bảo vậy, chẳng hù dọa được ai đâu. Cho tới bây giờ sự hiểu biết mà tôi có thật ra cũng chỉ là một dúm cỏ. Cái hiểu biết thực sự của ḿnh sao mà nó tầm thường, nhỏ nhoi.

NGUYỄN XUÂN HOÀNG



Notice: Undefined variable: Level in F:\www\vanmagazine\MainContents\iBottomContentsHTML.php on line 2

Notice: Undefined variable: Level in F:\www\vanmagazine\MainContents\iBottomContentsHTML.php on line 6

Home