nhân giải Nobel văn chương 1999
GUNTER GRASS: MỘT DI DÂN KÉP
Nguyễn Quốc Trụ

Đây là giải văn chương đóng lại thế kỷ 20, và sự kiện một nhà văn của nước Đức sau Lò Thiêu như Gunter Grass được giải mang quá nhiều ý nghĩa, cho nhân loại, và cho cả người Việt chúng ta. Làm thế nào hoa sen trong biển lửa? Làm thế nào con phượng hoàng thò được cái mỏ ra khỏi lò thiêu?

Như qua báo chí chúng ta được biết, trong lời tuyên bố, sớm sủa gây kinh ngạc (in a surprise early announcement), Hàn Lâm Viện Thụy Điển ca ngợi Gunter Grass đã “mở ra một cánh cửa mới cho văn chương Đức sau nhiều chục năm ngôn ngữ và tinh thần (nước này) bị huỷ hoại”. Cánh cửa này (văn chương Đức hậu chiến tranh, hậu Lò Thiêu), Heinrich Boll, nhà văn Đức, Nobel văn chương 1972, rồi tới Grass đã mở ra từ mấy chục năm. Khi vinh danh Grass, một cách hơi muộn màng, theo người viết, Viện Hàn Lâm Thụy Điển còn muốn đóng lại một thế kỷ và mở ra một thiên niên kỷ mới.

Grass đã nổi tiếng với Chiếc Trống Thiếc (bản tiếng Pháp 1961, nhà xuất bản Seuil, tái bản 1997, tủ sách Point). Đây là hình ảnh nước Đức tiền-chiến tranh và trong chiến tranh, qua cái nhìn của Oskar Matzerath, trí thông minh ghê rợn được đóng băng trong thân hình một đứa bé 3 tuổi (a scathing portrait of prewar and war time Germany as seen through the eyes of Oskar Matzerath whose monstrous intelligence remains frozen in the body of a 3-year-old child). Viện Hàn Lâm Thuỵ Điển, khi ca ngợi Cái Trống Thiếc, đã coi đây là “bộ mặt bị bỏ quên của lịch sử”.

Trên báo Văn, độc giả đã làm quen với Grass, qua nhận định của Salman Rusdhie mà người giới thiệu đã trích dẫn, trong bài viết “Quê Hương Tưởng Tượng”. Xin ghi lại một chút ở đây, nhân dịp ông đoạt Nobel văn chương 1999.

“Grass là đứa trẻ nổi tiếng nhất của Danzig (Cái Trống Thiếc, Mèo và Chuột, và Những Năm Chó - The Tin Drum, Cat and Mouse, Dog Years - được coi như bộ tiểu thuyết ba cuốn, trilogy, về thành phố Danzig). Theo S. Rusdhie, Lech Walesa là người độc nhất có thể tranh với ông chức vị này, thực ra sống ở Glansk. Grass cũng là nhân vật trung tâm của dòng văn chương di dân, và di dân lại là nhân vật trung tâm quyết định của thế kỷ 20 này.

Theo một nghĩa nào đó, Grass chỉ di dân “có một nửa”. Một di dân chính hiệu đau nỗi đau “ba lần đứt phim”: mất nơi chốn sống, sống ở một nơi có một tiếng nói xa lại hoàn toàn, sống với những con người xa lạ hoàn toàn, có khi còn tỏ ra thù nghịch với những người mới tới. Chính ba lần đứt phim đã biến di dân trở thành quan trọng, vì ba điều trên là ba thành phần quan trọng để định nghĩa con người. Mất cả ba, họ bắt buộc phải tìm những cách thức mới để tự diễn tả, để lại là người.

Grass còn là một di dân đối với quá khứ của ông: quá khứ Lò Thiêu. Trách nhiệm mới lớn lao làm sao đối với ông: Làm thế nào viết lại Vũ Trụ Luận, từ những mảnh vụn, từ những điêu tàn? Làm thế nào con phượng hoàng thò cái mỏ...

Theo nghĩa đó, ông là một di dân kép, chứ không chỉ một nửa.”

NGUYỄN QUỐC TRỤ
1999

Home