NGỰA HỒNG VÀ... ĐĨ NGỰA
Nguyễn Hoàng Văn

Thân phận ngựa, qua ngôn ngữ đời sống hay qua những hình tượng văn chương Việt Nam, có cái gì đó rất ngược đời. Xưa, mấy ngàn năm đánh giặc nhưng chỉ thấy có mỗi hai con, mà là ngựa sắt và ngựa đá. Nay thì tuy nhiều nhặn hơn đấy, tuy nhiên trông cứ trai trái khéo là ghét nhau thế nào, như thể là tài với mệnh.

Nói một cách cải lương và pha thêm chút thiền vị cho hợp thời thượng là khi bước vào thế giới văn chương hay đời sống xã hội, thân phận ngựa đã bị giằng co giữa hai tình cảm trái ngược: yêu đấy mà ghét đấy, trọng đấy mà khinh đấy: lãng mạn hoá cũng có mà nhơ nhuốc hoá cũng có, cứ là sắc sắc không không.

Lãng mạn thì đại loại "ngựa hồng", "ngựa buồn", "ngựa hoang", thậm chí ngựa dở cuộc chơi "nhớ sa trường", ngựa thời buổi nhố nhăng "nản chân bon". Nhơ nhuốc, bệ rạc thì có con hay đồ... "đĩ ngựa", hay gọn hơn, như một động hay tính từ, "ngựa".

Lãng mạn như Trịnh Công Sơn:

Đời vẽ tôi con ngựa hồng Rồi vẽ thêm tên mục đồng Từ đó tôi lên đường phiêu du (Đời vẽ tôi con ngựa hồng)

hay Vũ Đức Sao Biển:

Ngựa hồng ơi bao năm rồi Tàn cuộc vui sao quanh đời Còn vọng mãi chút hương xưa ngày thơ ấu... (Hát trên đồi Tăng Nhơn Phú)

Rồi chợt, một lúc nào đó, ngựa buồn, như Thanh Tâm Tuyền:

Tôi chờ đợi Lớn lên cùng dông bão Hôm nay tuổi nhỏ khóc trên tay Tìm cánh tay nước biển Con ngựa buồn lửa trốn con ngươi Đất nước có một lần Tôi ghì đau đớn trong thân thể Những giòng sông, những đường cày núi nhọn Những biệt ly rạn nứt lòng đường... (Bài ngợi ca tình yêu)

Thế rồi, một lúc nào đó ngựa bỏ đi hoang, cũng Vũ Đức Sao Biển, lúc hát trên đồi:

Hát cho quên cuộc đời Hát cho xanh tuổi người Hát cho phai tuổi trời Em ơi hai mươi mấy năm rồi Con ngựa hoang mơ hoài lãng du Chưa tìm về trên đồng cỏ sương...

rồi Phạm Duy - Ngọc Chánh Ngựa hoang nào dẫm nát tơi bời / Đồng cỏ nào xanh ngắt lưng trời, gợi hứng từ "Vết thù trên lưng...." của Duyên Anh...

Cứ vậy, vân vân và... vân vân vân. Rồi... "nản chân bon" như con ngựa của Nguyễn Mộng Giác những ngày biện-chứng-hậu-75. Rồi ngựa hết thời sầu thân lỡ vận: Nhìn lui cố quận / Đã cùn thanh gươm / Quan hà mấy dặm / Ngựa kêu tiếng buồn (Hoàng Lộc - Tiếng ngựa buồn); ngựa bại cuộc - cuộc trận hay cuộc gì cũng có - sầu thân... ngã ngựa, trong mấy giọng thơ tỉ tê sầu đắng thấp thoáng đó đây, kiểu Tưởng đây mình Quan Đế tuyệt đường siêu / Giờ ngã ngựa tiểu nhân như Tào Tháo (Nguyễn Tất Nhiên - Bài tạ lỗi cùng người). Hết thảy, ngựa ? dù là trong lời tự oán hay lời tự xỉ vả ? đều phảng phất một chút gì đó lãng mạn và kiêu bạc, đại khái cũng phảng phất chút gì gọi là mơ ước ngày xanh, phảng phất chút gì gọi là sương gió cuộc đời, chút gì gọi là tiết tháo gìn vàng giữ ngọc hay quá khứ vàng son.

Tuy nhiên, chỉ cần lạc bước thôi, bước sang thế giới của đàn bà thì đã khác. Chẳng "hồng" phơi phới hay "hoang" dặm trường khinh bạc đã đành, bước vào cõi ấy trông ngựa cứ là tơm tởm, kinh kinh. Trông như trái với cả đạo lý, luân thường. Gọi một thiếu nữ hay một người đàn bà lăng loàn: đồ đĩ ngựa. Bảo một người đàn bà ngang tắt ở phía tường Đông: đi ngựa. Rồi họ, cái lúc "cỏ cây cũng muốn nổi tình mây mưa": ngựa.

Tại sao lại rắc rối như thế chứ? Ngựa thời hiện đại mà đã vậy thì giữa ngựa cổ xưa có phiền nhiễu hơn không? Tìm câu trả lời, ắt là phải lội ngược thời gian.

Nhưng lạ, càng ngược về xưa sẽ càng thấy rằng sự thể càng đơn giản, đơn giản như lịch sử mấy ngàn năm mà chỉ trần xì mỗ hai con, một sắt và một đa. Dân tộc ta cơ hồ là một dân tộc rất ngại làm phiền ngựa! Trên đình thì chỉ bắt rùa đội hạc, dưới chùa chỉ bắt rùa đội bia, ngựa hoàn toàn vô can: Thương thay thân phận con ruà /Trên đình đội hạc dưới chùa đội bia... Và, trừ mấy câu hiếm hoi kiểu:

Nhong nhong ngựa ông đã về Cắt cỏ bồ đề cho ngựa ông xơi

hay:

Ngựa ô anh sắm kiệu vàng Anh tra khớp bạc đưa nàng về dinh

hoặc cái cảnh vinh quy bái tổ Ngựa anh đi trước võng nàng theo sau - những cái cảnh phong lưu hay vinh hiển chắc là học hỏi từ Tàu, riêng cho một giai tầng thượng lưu hay một thành phần ưu tú nào đó thôi - hầu như ngựa đã bị thế giới ca dao phong toả chặt. Thế giới đó ăm ắp gà, lợn, trâu, mèo, heo, chó, những cái cò cái vạc cái nông ba cái cùng béo vặt lông cái nào, hết cái cò trắng bạch như vôi thì đến cái cò là cái cò vàng nhưng chỉ tiện tặn dành vài ba chỗ đứng hiếm hoi cho ngựa.

Vì một xã hội nông nghiệp trồng lúa nước hoàn toàn không phải là môi trường lý tưởng của ngựa. Cổ thư Trung Hoa Sử ký Việt Tuyệt Thư,từng ghi về người Việt: "Họ ở núi mà đi đường thủy, lấy thuyền làm xe, lấy chèo làm ngựa, đến thì như gió thoảng, đi thì khó đuổi theo" và sự khác biệt lại là "Nam di chu, Bắc di mã": người Nam đi bằng thuyền, người phương Bắc đi bằng ngựa (1).

Và như thế, những trang sử ngun ngút khói chiến tranh của chúng ta cứ là thưa thớt vó ngựa: những chiến công lừng lẫy gắn chặt với sông nước đã đành, những chiến công rầm vang mặt đất cũng không có ngựa... xí phần. Từ cái cảnh chia tay kiểu "hậu phương - tiền tuyến" kiểu:

Nàng về nuôi cái cùng con Để anh đi trẩy nước non Cao Bẳng

hay đời lính của một thời:

Một tay thì cắp hoả mai Một tay cắp giáo quan sai xuống thuyền Thùng thùng trống đánh ngũ liên Chân bước xuống thuyền nước mắt như mưa...

cho đến những chiến công dậy sóng Bạch Đằng hay Rạch Gầm - Xoài Mút, ngựa không có chỗ chen chân thì cũng là điều dễ hiểu; tuy nhiên, cả trong những chiến công sạt lỡ núi non ngựa vẫn phải đứng một bên lề. Chỉ có... voi. Thời Bà Trưng, Bà Triệu khởi binh đánh Hán cũng thế mà thời Quang Trung cất binh đánh Thanh cũng thế. Nguyễn Trãi, trong Bình Ngô Đại Cáo, cũng chẳng khác hơn:

Gươm mài đá, đá núi cũng mòn Voi uống nước, nước sông cũng cạn Đánh một trận sạch sanh kình ngạc Đánh hai trận tan tác chim muông...

Cả một lịch sử sôi động, trải dài mấy ngàn năm thế mà chỉ có con ngựa sắt của Phù Đổng Thiên Vương và con ngựa đá ở thái miếu nhà Trần, trong mấy câu thơ của Thượng hoàng Thánh Tông:

Xã tắc lưỡng hồi lao thạch mã Sơn hà thiên cổ điện kim âu

Nức lòng với khí thế đánh giặc con người khó lòng mà rứt mình ra khỏi cái hào khí chung của non sông và trở nên đầy... hiện thực chủ nghĩa. Ngoài bóng dáng ba quân, ngoài ánh gươm ngọn giáo lấp lánh dưới trời, cùng lắm thì họ đeo đẵng những điều như cái "chí" của đấng nam nhi, phảng phất chút hơi Tàu, chẳng hạn như Phạm Ngũ Lão:

Hoành sáo giang sơn cáp kỹ thu Tam quân tỳ thổ khí thôn ngưu Nam nhi vị liễu công danh trái Tu thính nhân gian thuyết Vũ hầu...

Cả con ngựa đá ở thái miếu nhà Trần, cũng chỉ vùng vẩy thành thơ sau khi chiến trận đã yên, và chỉ gợi nên qua vết bùn có thực ai làm vướng ở gót chân thế thôi. Như thế, có nghĩa là, chỉ khi không bị cuốn hút vào cái không khí nức lòng của non sông, khi không phải thực sự chua chát mài kiếm dưới trăng "Thế sự du du nại lão hà"; con người mới có chút xíu bình tĩnh để bay bổng trí tưởng tượng, có đủ rảnh rang để ước lệ hoá những hình ảnh của chiến trận theo một khuôn mẫu cho là đường bệ hơn và cao nhã hơn.

Khuôn mẫu đó, hẳn nhiên, đến từ Trung Hoa. Và ngựa, như thế, cũng đã bước vào bãi chiến trường của văn chương Việt Nam như là bạn đồng hành của vô số những điển phạm văn học, những địa danh xa lắc ở phương Bắc, nơi có tuyết rơi, có tàn lá liễu. Như con ngựa trong Chinh Phụ Ngâm:

Chí làm trai, dặm nghìn da ngựa Gieo Thái Sơn nhẹ tựa hồng mao Giã nhà đeo bức chiến bào Thét roi cầu Vị ào ào gió thu...

Từ "Thân trai da ngựa bọc thây" nghe đâu là của Mã Viện cho đến "Thét roi cầu Vị": "Tuấn mã nhược phong phiêu, minh tiên xuất Vị kiều" của Lý Bạch; hết thảy đều là đồ... vay mượn. Hay như ở mấy câu sau đó:

Áo chàng đỏ tựa ráng pha Ngựa chàng sắc trắng như là tuyết in Tiếng nhạc ngựa chen lần tiếng trống...

và:

Quân trước đã gần ngoài danh Liễu Ngựa sau còn khuất nẻo Tràng Dương...

toàn những Tế Liễu, Tràng Dương hay Tiêu Tương cách trở, bởi, chỉ ở nơi như thế mới có màu của tuyết, cái sắc màu cao nhã như là con ngựa đưa người ra trận.

Và, cứ xem Kim Trọng và Lục Vân Tiên, trong cái cảnh chạm mặt lần đầu với hai vai nữ thuyền quyên, trước hết là Kim:

Trông chừng thấy một văn nhân Lỏng tay buông khấu bước lần dặm băng Đề huề lưng gió túi trăng Sau chân theo một vài thằng con con Tuyết in sắc ngựa câu giòn Cỏ pha màu áo nhuộm non da trời Nẻo xa mới tõ mặt người Khách đà xuống ngựa tới nơi tự tình...

Và Lục, cái khoảng khắc trước khi gặp Kiều Nguyệt Nga:

Vân Tiên ghé lại bên đàng Bẻ cây làm gậy nhắm làng xông vô Kêu rằng: "Bớ lũ hung đồ Chớ quen làm thói hồ đồ hại dân!"

Thong dong với... ngựa, và với một dòng máu ăm ắp điển cố Trung Hoa, Kim trông lịch lãm hẵn lên. Mình trần thân trụi với nhành cây bẻ được bên đàng, Lục trông hộc tốc quê kệch thế nào trong cái cảnh lẽ ra phải đầy nét anh hào, thơ mộng; hết "khoan khoan ngồi đó" lại là "nghe nói liền cười", lại là "ngơ mặt chẳng nhìn"; thậm chí, còn tệ hơn: Vân Tiên ngó lại rằng: "Ừ!"

Ngựa, như thế, chính là một biểu tượng phong lưu và mã thượng vay mượn. Ở xứ sở chưa bao giờ có tuyết, tuyết luôn luôn đẹp. Ở cái xứ không có ai bọc thây da ngựa, ngựa càng lấp lánh hơn như là biểu tượng cao nhất của khí chất nam nhi, không những trên bãi chiến trường mà còn trong mọi ngóc ngách của đời sống xã hội, cái khí chất được quan niệm như một thứ độc quyền bất khả xâm phạm mà nữ giới không thể nào giành giật.

Có lẽ vì thế mà mới có... "ngựa", như một động hay tính từ; hay những "đĩ ngựa", như một danh từ hay một tính từ! Có thể là đời sống tình dục của loài ngựa cái gì đó đáng chú ý, tuy nhiên, nếu dòng ca dao xưa đã... trừ ngựa ra thì ngôn ngữ hôm nay cũng khó mà ôm đồm cá tính của một loài thú hiếm hoi ấy. Những "đĩ", "đi" như thế có ra đời cũng ra đời như một đòn thế pre-empt của cánh đàn ông chăm chẳm bảo vệ độc quyền làm kẻ bề trên, độc quyền ra ân của kẻ anh hào cứu khổn phò nguy. Đố kỵ hoá nó, nhơ nhuốc hoá nó riêng cho một đối tượng cũng có nghĩa là phong toả những tham vọng chen chân của họ.

Như thế, xét cho cùng, khi những Trịnh, Vũ, Phạm, Duyên v.v... có phả chút hơi thở lãng mạn phơi phới màu hồng hay hoang dại kiểu Tây phương vào biểu tượng cho sự mã thượng và phong lưu rất Tàu của chàng tuổi trẻ hào kiệt hay văn nhân "lỏng tay buông khấu" thời xưa, họ cũng chẳng khác gì. Con... đĩ ngựa thì hoặc mượn màu son phấn, hoặc lang chạ lung tung, có khi kiêm cả hai đường. Người nghệ sĩ - từ văn, thơ, đến nhạc, hoạ - thì cũng cái trò ấy, cũng lang chạ từ Tàu tới Tây và mượn màu son phấn tứ tung, từ những điển cố cổ kim cho đến những thể cách, những ism...

Và, nếu thân con ngựa trớ trêu thế nào thì cái cái sự mượn màu hay lang chạ ở đây cũng trớ trêu như vậy. Mượn màu và lang chạ để thoát thai, để duyên hơn, mặn mà hơn hay chỉ để trây trớt như một thứ đĩ thoả loè loẹt và kệch cỡm phấn son; nghĩa là ngựa như một con đĩ ngựa và ngựa như một con ngựa hồng tự vẽ tôi ra, và tự bày ra trươc mặt một thảo nguyên xanh ngắt...

Bởi, nghệ thuật mà chính chuyên quá thì, trước khi chết cũng ra ma, trông cứ là quê kệch, cù lần thế nào. Quê như cái cảnh Vân Tiên lúc giáp gặp nhi nữ thuyền quyên: đã hùng hục bẻ cây lại còn hùng hục nhắm làng xông vô, đến khi gặp mặt thì khuôn phép cứ như là gỗ đá, hết "khoan khoan ngồi đó chớ ra" thì "ngó lại rằng: Ừ!" Giá mà lúc đó Lục có thêm con ngựa để dập dồn tung vó hay đủng đỉnh "lỏng tay buông khấu", thậm chí còn biết "Mau với chứ vội vàng lên với chứ" thì khung cảnh đâu đến nỗi nào!

Thì cũng phải đợi sáu bảy chục năm sau mới có được người tên Diệu lang chạ cùng thơ lãng mạn Pháp để phả ra những lời thơ như thế. Tuy nhiên giữa cái thời mà người ta hãy còn mực thước "khoan khoan ngồi đó..." mà Lục đã dám táo bạo mở lời Em ơi tình non sắp già rồi như thế, ngày nay ai dám coi Lục - như nhà thơ tiên phong của trào lưu lãng mạn, của thơ mới Việt Nam - là một tráng sĩ cù lần?

NGUYỄN HOÀNG VĂN

Chú thích:

1.Dẫn theo Việt Sử Toàn Thư của Phạm Văn Sơn.

2.Dù trước đó 10 câu, cha Lục Vân Tiên có căn dặn "Hiếm vì ngựa chạy đường xa / Thỏ vừa ló bóng gà đà gáy tan" tuy nhiên theo những đoạn thơ sau, chúng ta có thể hiểu là Lục Vân Tiên... lội bộ, lời cha căn dặn chỉ là lời giáo huấn có tính ví von!

Home