ĐỐI THOẠI VỀ NGHỆ THUẬT TIỂU THUYẾT
Sử Mặc

SỬ MẶC (SM) : Lâu nay anh sinh hoạt viết lách ở dưới đất bằng, nay lần đầu tiên bay bỗng lên lưới anh có bị... chóng mặt không? Nhà văn có cảm tưởng gì khác lạ trong cái màn "ngư tiều vấn đáp" ở cõi lơ lững này không?

HỒ ĐÌNH NGHIÊM (HĐN) : Khi có người đặt câu hỏi, và mình phải trả lời; thì riêng chuyện đó đã ít nhiều làm mình chóng mặt rồi. Điểm đứng không đáng kể, tuy vậy, nếu được sự chọn lựa, tôi thích sinh hoạt bình thường ở "dưới đất" hơn. Tôi ghét bất kỳ cái gì liên quan tới chữ lưới. Lưới tình chẳng hạn. Tôi chẳng muốn bay bổng hoặc lơ lững chút nào. Tỉnh táo là điều luôn cần thiết cho một kẻ đang bị "thẩm vấn".

SM : Xin thố lộ một tí xíu về HĐN ở sinh hoạt đời thường và đời văn.

HĐN : Đời thường là một nhân công đi lao động tay chân bên ngoài với thái độ miễn cưỡng như đang bị súng dí ở sau lưng (dù có thu nhập lợi tức). Đời văn là đứa nhân công ấy trở về nhà với chút sứt mẻ, ngồi hú ba hồn bảy viá lộn lui và khi cảm thấy đã sung, hắn bày giấy bút ra để vọc giỡn (làm việc thiện nguyện, không gặt hái được tiền nong). Gia đạo yên vui, vợ con không coi chuyện viết ấy là "lãng phí của công" để lên án tẩy chay, càm ràm lánh mặt, đình công bãi thị. Nói tóm, thảy đều tầm thường. Chẳng có gì đặc biệt để giãi bày nguồn cơn.

SM : Anh có bị dị ứng khi được xưng tụng là nhà văn hay không? Tôi thấy có lắm người cầm bút có thái độ đẩy đưa kiểu "em chả, em chả..." (ý là chưa xứng đáng này nọ) khi được gọi là nhà văn nhà thơ. Theo tôi thái độ đó không thành thật. Hoặc giả thiếu tự tin. Vậy HĐN có phải là NHÀ VẮN (viết hoa) thành thật và tự tin hay không?

HĐN : Tôi không bị dị ứng với những danh xưng này nọ bởi lẽ tôi chưa một lần thắc mắc, nghĩ qua. Đó chỉ là một con tem dán bên ngoài, để tiện phân biệt đây là đường lọ kia là muối hũ nọ là tiêu chai kia là ớt. Tôi sẽ cải chính ngay nếu ai đó gọi tôi là soạn giả cải lương (dù chức tước ấy không phải là nhỏ). Như anh thấy, những thứ râu ria đi kèm theo tên họ mình không phải là do mình tự phong, tự bôi mặt kẻ mày, tự chuốc lấy. Thái độ hay nhất của mình trong những trường hợp đó là đóng cửa lại, tự soi mình và cố gắng làm tròn cái vai trò mà người đời đã trao, đã khoác lên thân mình. Ý tôi muốn nói, nếu anh được người ta coi là nhà văn, anh phải có những hành xử tương ứng; mà lãnh vực sáng tác là cách duy nhất để anh bày tỏ. Viết mỗi ngày một "tới" hơn chẳng hạn. Tôi luôn thành thật, mặc dù một đôi khi tôi thiếu tự tin.

SM : Văn giới nhận xét HĐN có một văn phong rất đặc thù, một bút pháp cá biệt. Nói theo kiểu huề vốn là một bút pháp rất... HĐN, khó lẫn với người khác. Anh có hãnh diện về điều này không, và có cho đó là một dấu ấn thành công trong sáng tác? Một ngày nào đó anh có nghĩ là thử thay đổi bút pháp trong cái nghĩa thêm sắc thêm hương cho các bài văn?

HĐN : Khi được khen, niềm hãnh diện đến ngay sau đó là một điều bình thường. Có những lời khen nhằm khuyến khích kẻ ấy dấn thân, chớ nản lòng. Lại có đôi lúc lời khen đó dồn đẩy người ta vào chân tường. Muốn hay không, nó là phần thưởng nhằm đền bồi phần nào những công sức mình đã trút xuống mặt giấy. Tôi nghĩ, ít hay nhiều, tôi đã có chút thành công. Tạo ra nét cá biệt không trùng lẫn ai, đó là điều cơ bản nhất, tiên quyết nhất trong mọi lãnh vực sáng tác. Tôi luôn cố thử nghiệm để thay đổi cách viết đó chớ. Nếu anh vẫn không nhìn ra thì đó là lỗi ở tôi, do tôi vốn nòi chung tình. Mượn câu nói của Emile Zola để minh oan: "Một tác phẩm nghệ thuật là một góc của sự sáng tạo được nhìn qua một tâm tính".

SM : Cứ gọi tác phẩm là những đứa con tinh thần đi. Tới nay anh đã sinh sôi nẩy nở được mấy lứa. Và có lứa nào tượng hình hay sắp ra đời chưa?

HĐN : Tôi đã "đẻ" được ba đứa con (tuổi tôi nay đã xồn xồn!). Thú thật với anh, tôi không hài lòng với những hòn máu đó. Lâu rồi, tôi có đùa với Trần Vũ rằng: "Moa uống thuốc ngừa thai mà vẫn phải đẻ rơi đẻ rớt nên trông nó không được cứng cáp". Mà cũng dễ hiểu, đã có lắm người ít khi thỏa mãn những thành tựu của mình (chối bỏ là đằng khác). Nếu xem đó là thái độ cầu tiến thì rất đáng hoan nghênh. "Anh ơi, em đang có bầu". Đã hai năm rồi, rặng vẫn chưa ra dù có xài thuốc giục. Số là cái "xưởng đẻ" ấy nó chơi khăm mình. Nó giam con mình không cho xuất đầu lộ diện. Hoàn cảnh lắm anh ạ! Ai cũng nghiệt như rứa thì chắc có ngày "em" đi cắt buồng trứng mất...Thôi, không nên đùa dai trên mạng lưới này. "Lưới trời lồng lộng, tuy thưa mà khó thoát".

SM : Anh có rành chiêu thức "Song thủ hổ bác" của nhân vật kiếm hiệp Lão Ngoan Đồng? Nghĩa là tay phải viết văn, tay trái làm thơ hoặc viết nhạc, hoặc làm gì gì đó...

HĐN : Theo tinh thần của câu hỏi này tôi xin thành tâm khai báo: Dạ thưa, tôi là Độc thủ đại hiệp. Chỉ có một tay mà tay ấy lại nắm thanh đoản đao, cái mới ngặt! Muá may quay cuồng vài ba chiêu thức, chỉ có thế thôi. Sức người có hạn, buông cây đao mà nắm cây kiếm thì e không xong. Lo không xuể. Tôi xin bái phục mấy vị Tứ sĩ, Ngũ sĩ, Lục sĩ... Khiếp đảm thật, bao nhiêu chữ Sĩ trên giang hồ họ đều tóm thâu về một mối. Văn sĩ, Họa sĩ, Thi sĩ, Nhạc sĩ, Bác sĩ, Nha sĩ, Dược sĩ cho tới tận cùng bằng số là... Kịch sĩ. Anh có ngờ không, tôi đây cũng Nhị sĩ. Tôi vốn xuất thân từ trường Cao đẳng Mỹ thuật Huế.

SM : À! Như vậy là anh có dính liú đến hội họa. Anh có nhớ và thèm vẽ? Có còn "vọc màu" nữa không?

HĐN : Tôi ra trường Beaux-Arts năm 1978. Từ bấy đến nay biết bao là... "nước chảy qua cầu". Hội họa là mái nhà xưa, thỉnh thoảng kiếm cách chạy tạt về, nhìn nắng quái rớt trên mái rêu phong, quạnh quẽ. Và sau đó niềm tủi hổ tràn dâng trong hồn. Tôi thực sự không hiểu biến chuyển nào đã xẩy ra mà giờ phút này, tôi chẳng nhớ thương, chẳng thèm vọc màu giỡn cọ nữa. Ghẻ lạnh! Với hội họa, tôi đã là đứa bạc lòng. Ôi! Kẻ mang tội ngoại tình thì bao giờ cũng đáng trách. Hy vọng về già tôi sẽ hồi tâm, ăn năn quay đầu về bến cũ, ngồi diện bích trước những tấm bố trắng, trầm mặc.

SM : Những cuộc tình trong truyện HĐN thật là trắc trở, khúc mắc, đòi đoạn. Một số truyện thường thấy nhân vật nam ở ngôi thứ nhất và nhân vật nữ dị chủng. Đấy có phải một phần tự truyện hay chỉ là hư cấu? Hỏi thêm, trong tình yêu anh thích đóng vai chủ động hay thích được chiều chuộng?

HĐN : Không biết do đâu mà tôi bày vẽ ra những cuộc tình trắc trở, khúc mắc, đòi đoạn như anh nhận xét. Đổ thừa cho cuộc sống bất ưng này thì mang tội hàm oan, và như thế hoá ra trí tưởng tượng của mình quá đỗi nghèo nàn. Vâng, thưa anh mọi thứ đều là giả tưởng. Hồi xa xưa Mạ tôi ưa nói câu :" Chém cây sống mà trồng cây chết" để lên án những đứa dựng chuyện cắc cớ, nói đen thành trắng. Tôi yêu nhóm chữ ấy và có thể tôi muốn chém thử, muốn trồng thử xem có gặt hái được gì không? Tôi thêm mắm dặm muối mặc dù tôi không chủ tâm tạo ra những bi thảm. Tôi vốn là đứa lạc quan, ngây thơ thì đúng hơn. Ông Khánh Trường đã thật sự thất vọng khi giáp mặt tôi lần đầu. "Hoá ra nó chỉ là bạch diện thư sinh, không biết uống một giọt rượu, gặp gái thì đỏ mặt lên..." (Gây cho kẻ khác ngộ nhận về mình ngẫm cũng có cái thú riêng). Trong tình yêu, ưa chủ động hay thích được chiều chuộng? Cứ xét theo cách nhìn của ông chăm sóc tờ Hợp Lưu, thì rõ ràng tôi không phải là đứa ưa đóng vai chủ động. Yếu xìu, miệng hùm mà gan sứa. Tôi luôn cổ võ cho cái quan niệm của vị nào đó: "Một người tình lý tưởng là người có đủ đức tính của một cô em gái, một người chị, một bà vợ và là một đấng sinh thành". Sự tham lam đó nói lên đôi điều: Hắn là kẻ thụ động rất mực.

SM : HĐN là một cây bút đã thành danh ở hải ngoại. Anh có muốn được nổi tiếng hơn không? Ví dụ như đoạt được một giải thưởng văn chương lớn nào đó. Theo anh, nhà văn có cần viết truyện dài để bảo đảm cho văn nghiệp không? Chưa thấy truyện dài HĐN?

HĐN : Tôi không ham muốn được nổi tiếng, đoạt được giải này thưởng nọ bởi giản dị tôi đến với văn chương không do một rắp tâm, một chủ đích. Tôi không hề là một giác đấu quyết liệt dành phần thắng về mình. Tôi là khách trọ, vui thì ở mà buồn thì cuốn gói chuồn. Tôi yêu bốn chữ "thỏng tay vào chợ" biết mấy. Đừng có gì trói buột mình, có thể đó là lối giải thích đơn sơ nhất về hai chữ tự do. Theo tôi, viết truyện dài không phải là cách nhằm bảo đảm cho văn nghiệp. Đã có lắm nhà văn viết truyện dài trước và họ được người ta biết đến nhờ những truyện ngắn viết ở giai đoạn sau. Những ông nhạc sĩ, thi sĩ thì sao? Phải viết bản trường ca, phải làm thơ dài lê thê như cuốn Kiều mới ăn ngon ngủ yên chăng? Dài, ngắn. Đoản, trường chỉ là hình thức. Mặc áo thun ba lỗ hay sơ-mi không xắn tay thì cũng chỉ cốt che thân. Nói theo lối cổ điển là: Nội dung quyết định hình thức. Tốt gỗ hơn tốt nước sơn. Tôi đang viết truyện dài, nhờ Trời, nếu có duyên, nó sẽ được mẹ tròn con vuông. (Ai còn lòng dạ để đoái hoài đến chuyện thơ văn không? Hay đang bận lu bu phân trí, sợ thế giới đang lần hồi vỡ tan?)

SM : Vụ khủng bố chấn động nước Mỹ vừa rồi có ảnh hưởng gì tới đời sống thường nhật và đời sống tâm linh của nhà văn HĐN?

HĐN : Tôi hơi bàng hoàng. Tôi ngán cách chơi tàn độc của mấy ông râu ria ấy quá. Dù tôi biết có vay có trả là luật tuần hoàn của trời đất, vốn không thể xoay xở đánh tráo được. Tôi không theo đạo Phật, nhưng tôi khoái câu nói của Thích Ca: "Cái cuộc đời mà mình bất bình này không chắc là có. Sự đau khổ trong tâm cũng vì mộng tưởng mà ra". Thôi, chuyện gì tới thì nó sẽ tới. Phút giây này còn ngồi nói chuyện với nhau thì ta nên trân quý cái hiện tiền đang bảng lảng bóng hoàng hôn kia.

SM : Nhà văn có nhắn nhủ gì thêm với độc giả?

HĐN : Nhắn nhủ? Không dám đâu. Tôi chép ra hai câu thơ của Bùi Giáng để xin kết thúc buổi "sơ ngộ trên ngàn":

"... Bấy chầy chưa tỏ chưa tường, Vì sao tâm sự như dường như không?"

SỬ MẶC

Home