MODIGLIANI VÀI Ý NGHĨ
Cao Thanh Tùng

Họa sĩ Amedeo Modigliani sinh năm 1884, mất năm 1920 –36 tuổi. Năm nay nếu họa sĩ còn sống, tức hơn 80 năm sau, tranh của ông một bức chân dung vừa có người muavới giá 8 triệu đô la. Đạo diễn người Anh gốc Iran mang câu chuyện đời ông lên màn ảnh, đề tặng con gái ông –nếu còn hẳn cũng đã hơn 80. Đời một nghệ sĩ -lâu rồi- được tiểu thuyết hóa-hôm nay- bởi một nghệ sĩ khác, đến với chúng ta là một khán giả như mọi người, mang đến chúng ta những cảm xúc gì, những ý nghĩ nào? Tôi còn nhớ, khi còn đi học xem “La vie passionnée de Van Gogh” thú vị với một họa sĩ gốc Hòa Lan sống một đời quả là “say đắm” ở một vùng quê phía Nam nước Pháp, cây cọ cuồn cuộn những màu rực rỡ của ông dưới tay và dưới đôi mắt nhìn ra những đồng lúa mì, mái nhà, cối xay gió, nông dân, những cô gái kéo nước thậm chí ..con quạï trên đồng, sau nữa là hình ảnh căn phòng của mình với chiếc giường nghèo nàn rồi..chính mình ngậm ống điếu, một bên tai băng lại vì tự mình cắt tai mình! Vậy mà ông làm bạn với Gauguin là một họa sĩ màu sắc đằm thắm, phẳng lặng, những đường quê, con ngựa, cây thập tự trên nóc một giáo đường, những cô gái nâu ở đảo Tahiti.. Hai họa sĩ ấy như quay lưng lại với những dáng vẻ của thị thành, cả đời đi “say đắm” với thiên nhiên và con người ở những vùng quê, những bối cảnh rộng rãi làm đề tài mênh mông cho họ lấy làm chất lượng tạo hình.

Có tác giả điểm phim am hiểu nhiều về hội họa cằn nhằn đạo diễn và Kirk Douglas cũng như Anthony Quinn thể hiện hai vai Vincent Van Gogh và Paul Gauguin cũng như cái cách họ làm tác phẩm, “làm hại” cho nghệ thuật của họ. Khán giả i-tờ như tôi tự bảo: Không sao, màn ảnh tiểu thuyết hóa chuyện đời, miễn là sau khi xem, mình cảm nhận được nội dung đạo diễn và người viết truyện phim muốn nói gì, nội dung đó có đeo đẳng mình hoài không, có làm cảm động mình không trên thực tế đời sống nầy, vậy là cũng đủ vài phút giờ xem phim.

Bạn đọc còn nhớ, cái phim đen trắng "Symphonie inachevée” kể chuyện đời Schubert mình xem nay chắc cũng nửa thế kỷ, trong đó Schubert cầm lấy bản giao hưởng xé toạc, viết lên mấy chữ còn lại: "Bởi tình yêu của tôi không tròn, tác phẩn của tôi mãi còn dang dở.” Ngày nay, nhớ lại hình ảnh ấy, câu nói ấy trên phim, chúng ta cười: Quả thật là.. cải lương!

Rồi cũng ..không sao! Hai phim tôi vừa nhắc luôn nằm trong ký ức và kỷ niệm xem phim của tôi (và của nhiều bạn đọc, tôi tin vậy). Năm

ngoái màn ảnh Mỹ chiếu một phim kể lại đời họa sĩ Pollock. Nay chúng ta xem Modigliani trên màn ảnh.

Paris năm 1909, những quán cà-phê khu Saint Germain lui tới văn ghệ sĩ nổi tiếng thời sau hội họa ấn tượng của Monet cuối thế kỷ trước. Monet có khi vẽ một cảnh dưới những góc độ ánh sáng khác nhau, tạo thành những “ấn tượng” khác nhau trong cảm xúc lẫn thể hiện. Thế kỷ mới, sau cuộc thế giới chiến tranh lần I có nhiều nghệ sĩ đi tìm cảm xúc mới và cách thể hiện mới.

Khán giả của “Modigliani” thú vị thấy nhà văn Jean Cocteau trên phim mái tóc bồng bềnh, bạn của nhiều nghệ sĩ tạo hình hay tụ tập bên nhau. Nhà văn nữ Gertrude Stein của Mỹ sống ở Pháp làm bạn với Picasso cũng ở trong số đó. Và Picasso thì trẻ, cặp mắt vẫn soi mói, nhưng tóc không có lơ thơ như sau nầy, tóc còn rậm xanh, bị Modigliani giễu: "Sao ôâng làm tình được với cái khối lập thể nhỉ?”. Họa sĩ còn long trọng: "Tương lai của nghệthuật nằm trên khuôn mặt đàn bà.” Đó là một họa sĩ trẻ, được coi như nghệ sĩ gốc Ý gốc Do-Thái lang bạt, làm quen với một người mẫu gốc Công giáo tên Jeanne Hébuterne đẹp não nùng.

Mối tình giữa Modigliani và Jeanne Hébuterne khiến một bé gái ra đời. Và cũng cho ra đời nhiều tác phẩm khỏa thân không chỉ có “khuôn mặt”. Oâng ngoại đứa bé nhất định ốp mối tình của con gái với cái tên họa sĩ. Oâng đem cháu ngoại đi gởi một tu viện xa cho các ma-sơ nuôi. Modigliani trong nghệ thuật chân dung kéo dài cái cổ phụ nữ trên khung vải, còn đôi mắt thường thì chỉ có đường viền vây quanh một cái hốc thăm thẳm không con ngươi. Picasso bị giễu cợt, kỵ rơ, đối phó lại bằng thái độ kiêu kỳ, nơ-pa. Nhưng cả hai đều quyết định không thèm dự cuộc tranh tài hội họa năm sau đó ở Salle d’artistes de Paris, cho đó là một sinh hoạt tào lao, không đáng.

Rốt cuộc, trong cơn say và túng quẫn không đào đâu ra tiền để lấy lại đứa con đem về nuôi, Modigliani vào quán cà-phê, nơi bạn bè và cả đối thủ Pablo Picasso đang tụ tập. Họa sĩ lừng lửng tiến vào, mặt mày “kên sì po” như muốn bóp cổ Picasso.

Họa sĩ lập thể đang mặc áo hiệp sĩ samurai, hai bên hông là hai chuôi kiếm hờm sẵn.

Modigliani tiến vào, tiến vào..đến bên bích chương trên tường, ký tên lên đó tham dự cuộc tranh tài.. hội họa kỳ tới. Picasso cũng đứng lên ký tên vào. Modigliani bỏ đi. Trên bích chương có những tên tuổi khác: Soutine, Diego Rivera, Maurice Utrillo..Bè bạn vỗ tay. Cả Paris nhìn vào chờ đợi những tác phẩm của họ được long trọng bóc ra tấm vải dầy che phủ đêm khai mạc phòng tranh. Đạo diễn:

Đêm khai mạc, sau những Diễn viên: bức vẽ lạ kỳ, có khi là một nửa Andy Garcia / Modigliani bộ sườn thịt còn đầy máu đỏ từ Elsa Zylberstein / một hiệu đồ tể, chân dung một Jeanne Hébuterne thiếu nữ rực rỡ nhưng mặt mũi Omid Djialili / kỳ cục, Pablo Picasso vẽ một Picasso khuôn mặt đầy những hình kỹ Thời lượng: hà phảng phất đôi mắt buồn bã 126 phút. của một người. Người xướng Xếp loại: R ngôn đọc to tựa tác phẩm: Lượng giá: Modigliani. * * *

Đến phiên tác phẩm của Modi (“Le maudit”, kẻ bịnguyền rủa) được bóc tấm vải phủ. Đó là chân dung người vợ yêu Jeanne Hébuterne, mang bầu, nét mặt nhìn xuống, dáng ngồi tự tại trong màu vải áo xanh. Mọi người bỗng sững sờ, lặng im. Kẻ vỗ tay đầu tiên: Pablo Picasso. Sau đó mọi người vỗ tay, hò reo. Không ai hay bên ngoài, cách đó vài khu phố, Amedeo Modigliani gốc Do-Thái bị du đảng đập chết trên những vỉa hè tối.

Hôm sau, Hébuterne, cô gái Công giáo, nhảy ra cửa sổ với cái thai còn trong bụng. Xen cuối của phim: Cô gái ấy nhìn vào khán giả:Tôi xin lỗi. Nhưng có ai yêu một người, coi đó như ý nghĩa đời sống của mình? Tôi có.

Đạo diễn Mick Davis hẳn đã tiểu thuyết hóa chuyện đời một họa sĩ “lang bạt”, “say sưa”, “nghiện ngập”, “nghèo” rớt mồng tơi, “kênh kiệu” và “lập dị”.

Đời thật của Modi không biết được mang lên màn ảnh mấy phần trăm. Vì sao Modi chọn cách sống ấy, cách sáng tác ấy, cách thể hiện ấy trong nghệ thuật.. chúng ta chưa thấy phim đề cập. Nhưng phim luôn có một bóng hình em bé trai thông minh bên cạnh những cảnhsống và chết của người nghệ sĩ. Đó chính là tuổi thơ Modigliani từng chứng kiến cảnh gia đình bị cảnh binh ùa vào nhà thúc giục cơn tống xuất, cảnh bị những kẻ du đảng đập chết không vì tiền, cảnh ngôi mộ chôn hai người, bên trên đề tên, xung quanh là bè bạn tới thăm. Một “krê-đít” của phim cho biết Picasso trong lâm chung đã thều thào tên họ Modigliani.

Đời sống thì đầy dẫy hình dạng và hình dáng. Mỗi một họa sĩ là một kinh nghiệm khước từ những hình dáng nhàm chán, rập khuôn, đi tìm những công trình tạo hình mới, có khi thành công, có khi không. Tác phẩm thành công nhất của họ: Nỗ lực tạo hình thoát đi từ trái tim, từ tình thương say đắm và chân thật nhất. Nội dung ấy của phim là vài ý nghĩ tôi xin chia sẻ cùng bạn đọc..

CAO THANH TÙNG

Home